Қазақ ұғымында қара жер — тіршіліктің құтты бесігі, ырыс пен берекенің түп қайнары. Бабаларымыз топырақтың қадірін терең сезініп, оны баптап күтуді, адал еңбекпен игеруді және жаттан қорғауды қасиетті парыз санаған.
Жерге деген шексіз сүйіспеншілік пен туған өлкенің әр тұтамын ардақтау өсиеті ұрпақ жадында нақыл сөздер арқылы сақталып қалды. Бұл даналық сөздер еңбекке ұқыпты болуға, ел бірлігін сақтауға және өмірлік қиындықтарды парасатпен еңсеруге тәрбиелейді.
Жер туралы мақал-мәтелдер
Жаманшылық көрген жеріңнен еңбекте де қайт, жақсылық көрген жеріңе еңбекте де жет.
***
Дихан болсаң, жеріңнің басында бол; сыпайы болсаң, бегіңнің қасында бол.
***
Жақсылап жыртып жеріңді, кезінде ексең егінді, аларсың мол өнімді.
***
Барар жерің Балқан тау, ол да біздің көрген тау.
***
Кісі елінде күркірегенше, өз жеріңде дүркіре.
***
Пәлен жерде пайда бар, өз жеріңдей қайда бар.
***
Құдай көгін билесін, жеріме менің тимесін.
***
Қай жерің ауырса, жаның сол жерінде.
***
Бармаған жерім, шықпаған тауым жоқ.
***
Қыс малыңды бақ, жаз жеріңді шап.
Мақалдардың мән-мағынасы
Еңбек пен жерді күтіп-баптау: «Жақсылап жыртып жеріңді, кезінде ексең егінді, аларсың мол өнімді» және «Дихан болсаң, жеріңнің басында бол…» деген өсиеттер табыстың кілті тынымсыз еңбек пен ұқыптылықта екенін айқындайды. Топыраққа мезгілінде көңіл бөліп, іске жауапкершілікпен қараған диқан ғана берекелі нәтижеге қол жеткізеді.
Туған жердің бағасы мен азаттық: «Кісі елінде күркірегенше, өз жеріңде дүркіре» және «Пәлен жерде пайда бар, өз жеріңдей қайда бар» мақалдары өзге өлкенің қызығынан өз Отаныңның топырағы әлдеқайда қымбат екенін түсіндіреді. Ал «Құдай көгін билесін, жеріме менің тимесін» деген сөз ата-бабамыздың шекара мен дербес мекен тұтастығына ерекше мән бергенін көрсетеді.
Тәжірибе және қиындықты жеңу: «Барар жерің Балқан тау, ол да біздің көрген тау» нақылы адамды белгісіздіктен қорықпауға, алда кезігетін ауыртпалықтарды тәжірибе мен жігердің көмегімен батыл еңсеруге жетелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қай жерің ауырса, жаның сол жерінде» мақалының астары қандай?
Бұл нақыл тікелей адам денсаулығына қатысты көрінгенімен, ауыспалы мағынасында бүкіл қоғам мен мемлекеттегі осал тұстарды, күрмеуі қиын түйткілдерді сипаттайды. Адам тән дертін қалай өткір сезінсе, ел қамын ойлаған азамат та туған жердің әр қиындығы мен мәселесін жүрегімен қабылдайды.
Диқаншылық пен еңбекке қатысты мақалдар қандай өнеге береді?
Жер баптау жайындағы нақылдар кез келген кәсіпте жүйелілік, сабыр және адалдық қажет екенін еске салады. Істің нәтижесі оған құйылған тер мен тиянақтылыққа байланысты екенін ұғындырып, жастарды жауапкершілікке баулиды.
«Барар жерің Балқан тау» тіркесі қандай жағдайда айтылады?
Аталған тіркес алыс жолға, күрделі сынаққа немесе жауапты мақсатқа аттанар кезде қолданылады. Оның артындағы «ол да біздің көрген тау» деген тұжырым адамға сенім беріп, табандылық пен тәжірибенің арқасында алынбайтын қамал болмайтынын меңзейді.