Қазақ дүниетанымында жаугершілік тақырыбы тек соғыс пен қантөгістің шежіресі емес, ең алдымен елдің ұйытқысы, ер-азаматтың сыналатын таразысы ретінде қабылданған. Ата-бабамыз қауіп-қатерге сабырмен, ал нағыз сынаққа қаймықпай қараған. Жау келгенде кімнің шынайы қорған, кімнің бос мақтаншы екені бірден ашылатындықтан, халық даналығы осы сын сағаттардың шындығын өткір мақал-мәтелдерге түйіндеп қалдырған.
Жау туралы мақалдар тізімі
Көптеген жау алады, көмектескен дау алады.
***
Көп қолдаса жауды жеңеді.
***
Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы.
***
Қашқан жауға қатын да ер.
***
Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ.
***
Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды.
***
Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
***
Талапты ерге нұр жауар.
***
Ер басына күн туса, долданар да тасынар, жауын жеңсе жарқырап, жауған күндей ашылар.
***
Айға шапқан арыстан – ашуына болайын; жауға шапқан батырдың тасуына болайын.
Түсіндірме: Жау тақырыбындағы халықтық пәлсапа
Бірлік пен көпшіліктің күші
Қазақ ұғымында жауды тек дара батырдың қауқарымен жеңу мүмкін емес. Жалғыздың үні шықпас дегендей, ел тағдыры сынға түскенде басты тірек – қауымның тұтастығы. «Көп қолдаса жауды жеңеді» немесе «Көптеген жау алады, көмектескен дау алады» деген қағидалар ұйымшылдықтың күшін аңғартады. Сыртқы қатерге қарсы тұруда жауынгерлердің біртұтас күшке айналуы, ал ішкі тартыста жақтастар мен ортақ тілеудің үстем түсуі ұжымдық жігердің жеңісін паш етеді. Сондықтан ел қорғаны болған батырлар тек жеке айбынымен емес, халқының береке-бірлігімен қуаттанған.
Сөз бен іс қайшылығы: жалған батырлықты сынға алу
Ел басына қауіп төнбеген мамыражай шақта кеудесін соғып, айбар шегетіндер әрдайым кездескен. Дана халық мұндай жалған батырларды әжуалап, «Үйде шешен — дауға жоқ, үйде батыр — жауға жоқ» деп сөз бен істің алшақтығын дәл басқан. Өз ошағының қасында қоқан-лоқы көрсетіп, нағыз жау келгенде бұғып қалатындар қашанда сөгіске ұшыраған. Дәл осы сияқты, қауіп сейіліп, беті қайтқан жаудың соңынан «батырсынып» ұрандау да арзан ерлік саналған. Оны «Қашқан жауға қатын да ер» деген ащы мысқыл анық ашып береді. Шынайы ерлік – қауіп төніп тұрған сәтте жасқанбай, жаумен бетпе-бет келуде.
Ерлік мінез бен сынақ философиясы
Жаугершілік мақалдар өмірдің күрессіз болмайтынын, адам мінезі тек қиындықта шыңдалатынын үйретеді. «Ел даусыз болмайды, ер жаусыз болмайды» деген нақыл өмірдің қарама-қайшылыққа толы екенін, тұлғаның ерік-жігері сынақ үстінде ғана бекитінін көрсетеді. Сондай-ақ «Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын» деген сөз батырдың майданда айбынды, ал бейбіт тұрмыста қарапайым әрі еңбекқор мінезін, дандайсымайтын кішіпейілділігін білдіреді. Ал сынақ түскенде ширығып, дұшпанын жеңген соң ашық күндей жадырай білу («Ер басына күн туса, долданар да тасынар, жауын жеңсе жарқырап, жауған күндей ашылар») – дала батырларының оптимистік әрі жауапты рухының айғағы.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ер жаусыз болмайды» дегенді бүгінгі бейбіт өмірде қалай түсінуге болады?Бұл жердегі «жау» сөзі тек қарулы қарсыласты ғана білдірмейді. Бейбіт күнде бұл – адамның алдынан шығатын кедергілер, өмірлік қиындықтар мен бәсеке. Ер-азамат кедергісіз, күрессіз кемелденбейді деген мағынаны қамтиды.
«Қашқан жауға қатын да ер» нақылының тәрбиелік астары неде?Бұл нақыл адамды арзан бедел жинаудан және қауіп сейілгенде ғана батырсынып шыға келетін екіжүзділіктен сақтандырады. Нағыз мәрттік пен ерлік тек қауіптің қайнаған ортасында, шешуші сәтте ғана дәлелденетінін ескертеді.
«Түзде жүріп жау жайратқан батырдың» үйге келіп шаруа істеуі нені меңзейді?Бұл мақал шынайы ердің тәкаппарлықтан ада, қарапайым болатынын көрсетеді. Сыртта ел қорғап ерлік көрсеткен азамат өз шаңырағында күнделікті тұрмыстық еңбектен қашпайды, отбасына қамқорлық танытады.
«Көп қолдаса жауды жеңеді» мақалының басты тағылымы қандай?Кез келген ауыр күресте немесе күрделі істе жалғыз адамның әлеуеті шектеулі. Ортақ мақсатқа жету үшін халықтың, ұжымның бірлескен қолдауы мен ынтымағы басты шешуші фактор болып табылады.