Қазақ дүниетанымында ар-намыс пен ұят ұғымы адамның кісілік келбетін айқындайтын басты рухани таразы қызметін атқарған. Жазылмаған қоғамдық заң мен адамгершілік кодексі де осы ұят шекарасынан бастау алады. Ата-бабамыз ар мен ұжданды тіршіліктің ең биік құндылығы ретінде бағалап, оны келер ұрпаққа мақал-мәтел түрінде өсиет етіп қалдырған.
Ұят және ар-намыс туралы халық мақалдары
Ұқыпты етегін жабады, ұқыпсыз ұятын табады.
***
Жаман жігіт жолдасын жауға алғызар, өзін ұятқа қалғызар.
***
Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі, тұрпайы мінез, тағы, жат – надандықтың белгісі.
***
Ұрымен жақын болсаң, ұятқа қаларсың.
***
Инсап, ұят, терең ой – асыл зейнет біліп қой.
***
Өлімнен ұят күшті.
***
Бар барын жейді, ұятсыз арын жейді.
***
Ұлы сөзде ұят жоқ.
***
Сабыр түбі – сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа.
***
Баланың ұяты әкеге, қыздың ұяты шешеге.
Мақалдардың тәрбиелік мәні мен терең астары
Жеке жауапкершілік пен ішкі парасат
Ұят – адамның өз ар-ожданы алдындағы есеп беру сезімі. Халқымыз ұқыптылық пен ұстамдылықты адамның абыройын қорғайтын қалқан деп білген. «Инсап, ұят, терең ой – асыл зейнет біліп қой» немесе «Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі…» деген нақылдар адамның көркі сыртқы жылтырағында емес, рухани тазалығы мен адамгершілік қасиеттерінде екенін меңзейді. Ал ашкөздікке салынып, ұяттан аттаған адамның рухани жұтаңдығы «Бар барын жейді, ұятсыз арын жейді» деген тәмсіл арқылы сынға алынады.
Ортаның ықпалы және серік таңдау
Кісінің абыройы оның араласатын ортасына, таңдаған жолдасына тікелей байланысты. «Ұрымен жақын болсаң, ұятқа қаларсың» және «Жаман жігіт жолдасын жауға алғызар, өзін ұятқа қалғызар» деген сөздер жаман әдетті, сенімсіз ортадан аулақ болуға үндейді. Қоғамдағы жауапсыздық пен қате серік таңдау адамды күтпеген жерден масқаралыққа ұрындыратыны осылай ескертілген.
Сабырлылық пен отбасы алдындағы міндет
Әрбір қадамды байыппен басу, асығыстық пен желікпе мінезден тыйылу – ұятқа қалмаудың негізгі шарты. Сонымен қатар қазақ ұғымында ұят жеке адамның ғана мәселесі емес, бүкіл әулеттің мерейі мен абыройы саналған. Баланың тәлімі мен қыздың тәрбиесіне ата-ананың тікелей жауапты болуы, ұрпақтың жасаған әрбір әрекеті шаңырақтың атына сын болып тиетіні халық сөзінде айқын бекітілген.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Өлімнен ұят күшті» деген сөздің мәні қандай?Бұл мақал қазақ халқы үшін ар мен абыройдың физикалық тіршіліктен де жоғары тұрғанын білдіреді. Тән өлгенімен, арсыздық пен сатқындықтың салдары ұрпаққа өшпес таңба болып қалатындықтан, ата-бабамыз намысты өмірден де биік қойған.
«Ұлы сөзде ұят жоқ» деген мақал қандай мағынада қолданылады?Бұл сөз дөрекілікке ерік беруді емес, шындықты, әділдікті, өмірлік немесе денсаулыққа қатысты аса маңызды жайттарды ашық айту қажеттігін білдіреді. Қоғам мен адам өмірі үшін түйінді мәселе қозғалғанда, жалған ұялшақтықтан арылып, турасын айту керектігін ұғындырады.
Асығыстықтың ұятқа қалдыруы қалай түсіндіріледі?Ойланбай қабылданған шешім, аңдамай айтылған сөз немесе сабырсыздық пен желікпе әрекет көбінесе адамды күлкіге, өкінішке және ел алдындағы ұятқа душар етеді. Сондықтан мақал әр істі сабырмен, байыппен атқаруға шақырады.
Не себепті ұл мен қыздың ұяты ата-анаға жүктеледі?Дәстүрлі тәрбиеде ұрпақтың тәртібі мен мінез-құлқы ата-ана берген тәрбиенің тікелей нәтижесі деп қабылданған. Перзенттің теріс қылығы ең алдымен оны өсірген әке мен шешенің беделіне нұқсан келтіретіндіктен, отбасылық тәрбиедегі жауапкершілік өте жоғары қойылған.