Адамның кісілігі мен азаматтық келбетін айқындайтын басты қасиет — ар мен адалдық. Өзгенің мал-мүлкіне сұқтану, біреудің маңдай терімен келген несібесін үрлап-тонау ежелден қоғамның ең қауіпті дерті ретінде айыпталған. Қазақ халқының дүниетанымында ұрлық — адамның абыройын жермен-жексен ететін, туған-туысты жерге қарататын ауыр күнә әрі рухани азғындық. Арам жолмен табылған байлықтың қайыр бермейтінін, арты қорлықпен бітетінін ұрпақ санасына сіңіру үшін бабаларымыз әр сөзге терең ғибрат сыйғызған.
Ұрлық туралы мақалдар
Ұрыны қарақшы ұрады.
***
Өзі ұры, біреуді ұры дейді. Өзі қары, біреуді қары дейді.
***
Ұры басынып ұрлар, қонақ таңдап қонар.
***
Ұры қосыларда бірінің аузын бірі жаласады, ұры айрыларда ит болып таласады.
***
Адал тірлік етпесең, ұрлық етіп ас жерсің. Ұрлық етіп ас жесең, бара-бара тас жерсің.
***
Ұры ұрлығын қойса да, ұры атағы қалмайды.
***
Білген кісі ұрыны пақыр дейді, білмеген кісі ұрыны батыр дейді.
***
Елді жерде ұры бар, таулы жерде бөрі бар.
***
Ұрымен жақын болсаң, ұятқа қаларсың.
***
Ашынған тілді болар, ашыққан ұры болар.
Түсіндірме: Арам олжа мен жазаның бұлжымас заңы
Қоғамда әділет таразысы ерте ме, кеш пе өз орнын табады. Басқаның мүлкін тартып алған адам өзінен де өткен қатыгез күшке тап болады. Жамандықпен басталған жол одан да үлкен зұлымдыққа ұласып, ұрланған дүние ұстағанның қолында бұйырмайды. Бұл — арам жолға түскен адамның ешқашан баянды тыныштық таба алмайтынын ескертетін қағида.
Түсіндірме: Ұрының психологиясы және алдамшы орта
Қылмыс жасаған адам көбінесе өзінің жаман әдетін өзгелерге теліп, айналасындағылардың бәрінен күдіктеніп тұрады. Ішкі кінә сезімі мен үрей оны басқаны кінәлауға итермелейді. Сонымен қатар, арам пиғылды ортаның достығы ешқашан берік болмайды. Олжа бөліскенше бір-біріне жағымпазданып жақындасқандар, іс насырға шапқанда немесе байлықты бөлісе алмағанда қас жауға айналып, бірін-бірі сатуға дайын тұрады.
Түсіндірме: Кірлеген бедел мен жоғалған сенім
Адам баласы үшін ең қымбат қазына — ел алдындағы адал аты. Өмірінде бір мәрте болса да бөтеннің дүниесіне қол салған жан түбінде тәубеге келіп, жаман әдетін тастаса да, көпшіліктің күдікті көзқарасынан оңай арыла алмайды. Сенімді бір сәтте жоғалтуға болады, бірақ оны қайта қалпына келтіру мүмкін емес. Сондықтан жаман ниетті жандармен серіктес болудың өзі адамның таза атына күйе жағады.
Түсіндірме: Алдамшы «батырлық» пен шынайы міскіншілік
Оқиғаның мәнін терең түсінбейтін кейбір жандар ұрының ептілігі мен батылдығына сүйсініп, оны көзсіз батыр санауы мүмкін. Алайда өмірдің байыбына баратын ақылды адам өзгенің есебінен күн көруді ешқашан ерлік деп бағаламайды. Бұл — өз еңбегімен нан тауып жеуге қауқарсыз, рухани тұрғыдан дәрменсіз әрі бейшара жанның тірлігі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ұры ұрлығын қойса да, ұры атағы қалмайды» деген сөз нені аңғартады?Бұл нақыл адам абыройы мен сенімнің қаншалықты нәзік екенін білдіреді. Бір рет ұрлық жасап, елге аты шыққан адам кейін түзелсе де, қоғам оған ұзақ уақыт бойы күмәнмен қарайды. Таза бедел — қайта сатып алуға келмейтін құндылық.
Неліктен мақалда ұрыны «пақыр» деп сипаттайды?Өйткені біреудің мүлкін тығылып алып кету нағыз ерлік емес, рухани әлсіздік пен дәрменсіздіктің белгісі. Тек сыртқы көрініске алданғандар ғана ұрының әрекетінен жалған қайрат көреді, ал парасатты адам оның ішкі рухани пақырлығын бірден таниды.
«Ұры қосыларда… ұры айрыларда…» деген сөздің өмірлік сабағы қандай?Бұл арам пиғылмен біріккен ортаның опасыздығын көрсетеді. Мүдде ортақ кезде достасқансыған қылмыскерлер олжаны бөлісуге немесе жауапкершілік алуға келгенде бірден жауласып, итше ырылдасып кетеді. Арамдыққа құрылған одақ ешқашан берік болмайды.
Адал еңбектен бас тарту адамды қандай салдарға апарады?Маңдай терімен табыс табуды қиынсынған жан ерте ме, кеш пе жеңіл табыс ретінде ұрлыққа ұрынады. Ал ұрлықтың соңы міндетті түрде бостандықтан айырылуға, жазаға тартылуға және үлкен қорлыққа әкеліп соғады.
Ата-бабамыз қалдырған осынау дана сөздер әрбір ұрпаққа адал ризықтың қадірін ұғындырып, жеңіл жолдың соңы ауыр зардапқа толы екенін үнемі еске салып тұрады.