Тентек туралы мақал-мәтелдер: Қазақ танымындағы батылдық пен бұзықтық өлшемі
Қазақ дүниетанымында «тентек» сөзі бір жақты ғана ұғым емес. Бір қарағанда ол қалыптасқан тәртіпке бағынбайтын, қисық мінезді, бұзақы немесе ерке адамды аңғартса, екінші қырынан қаймықпас ержүректік пен өткір батырлықтың да ұшқынын танытады. Шектен шыққан озбырлық ел ішіне іріткі салса, туа бітті батылдық пен табиғи асаулық тәрбие тезіне түскенде тұлғалық серпіліске жол ашады. Бабалар нақылындағы тентектік хақындағы ой-түйіндер осы нәзік шекараны ажыратуға үндейді.
Тентек тақырыбындағы халық нақылдары
Батырдың бір ісі тентек, қорқақтың екі ісі тентек.
***
Етті таяқ жегіш жоқ, тентекті сөзгіш жоқ.
***
Керілмеген тентек жоқ, ерінбеген жендет жоқ.
***
Тентек бала, тентек бала – тентек.
***
Тентек ерке болады, ерке серке болады.
***
Тентектің тілі – у.
***
Тентекке тыйым жоқ.
***
Тентекке тоқтау жоқ.
***
Тентекке заң жүрмес.
***
Тентекпен дос болма.
***
Тентек шоқпар жинар.
***
Тентекті тыю – елдік парыз.
Тентектік табиғаты мен мән-мағынасы
Бала мінезі: еркеліктен көшбасшылыққа қарай
«Тентек ерке болады, ерке серке болады» деген қағида өсіп келе жатқан ұрпақтың мінез эволюциясын дөп басады. Бала бойындағы асаулық пен тынымсыз қылық көбіне еркеліктен туындайды. Егер осы артық қуатты дер кезінде дұрыс арнаға бұрып, ақылмен бағыттаса, ол ертеңгі күні жұртты соңынан ерте алатын көсемге, топты бастайтын серкеге айналуы мүмкін. Мұндағы басты міндет — асау бұлақтай тасыған жігерді басып тастамай, елге пайдалы мақсатқа бейімдеу.
Тәуекелшіл батырлық пен жалтақ қорқақтықтың айырмасы
«Батырдың бір ісі тентек, қорқақтың екі ісі тентек» деген байлам адам әрекетінің ішкі мәнін таразылайды. Ержүрек адам алға қарай ұмтылғанда, тың жол салғанда немесе күрделі тәуекелге бас байлағанда бір мәрте шалыс басуы мүмкін. Оның қателігі — қозғалыстың, батыл шешімнің салдары. Ал қорқақ адам үрейдің құлы болып, жалтақтаумен өмір сүретіндіктен, әрекетсіздігімен де, орынсыз дүрбелеңімен де қатар жаңылысады. Оның әр қадамы қорқыныштан туындап, салдары екі есе залал әкеледі.
Бұзықтықтың қоғамға залалы және одан сақтану
Тентектік жөнге көнбейтін сорақылыққа ұласқанда, ол қоғамға нақты қауіп төндіреді. «Тентек шоқпар жинар» деген сөз бұзақының көкейінде тек дау-дамай мен күш көрсету пиғылы жататынын айғақтайды. Тәртіпке бойұсынбаған адамға дауа болмайтыны «Тентекке заң жүрмес», «Тентекке тоқтау жоқ» деген сөздермен таңбаланған. Мұндай ортадан аулақ болу үшін бабалар «Тентекпен дос болма» деп қатаң ескертсе, шектен шыққанды дер кезінде тезге салуды «Тентекті тыю – елдік парыз» деп бүкіл қауымның мойнына ортақ міндет етіп жүктеген.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен батырдың бір қателігі мен қорқақтың екі қателігі салыстырылады?
Батыр адам белгілі бір мақсатқа жету үшін тәуекелге барады, сол барыста жаңылысса да, оның ісінде ерік-жігер бар. Ал қорқақ адам жалтақтықтан, үрейдің кесірінен дұрыс шешім қабылдай алмай, бастаған ісін де бүлдіреді, кейінгі қадамын да тығырыққа тірейді. Сондықтан жалтақтықтың жаңылысы екі есе ауыр бағаланады.
«Тентек ерке болады, ерке серке болады» деген сөз тәрбиеде нені меңзейді?
Бұл қағида баланың мінезіндегі асаулықты тұншықтырмай, оны келешектегі басшылық, көшбасшылық қабілетке ұластыруға болатынын көрсетеді. Бастысы — еркелікті жөнсіздікке жібермей, бойдағы күш-жігерді дұрыс бағытқа бұру.
«Тентекке заң жүрмес» тіркесінің мәні неде?
Бұл сөз мінезінде қиқарлығы басым, жөн-жосық пен ережені мойындамайтын адамдардың бейнесін ашады. Мұндай жандарға жәй сөз бен ақыл өте қоймайды, олар қоғамдық тәртіпті күшпен немесе қатаң талаппен шектегенде ғана тоқтауы мүмкін.