Адам өмірі тұңғиық теңіз іспетті: оның өзіне тән тыныштығымен қатар алапат толқыны, тосын бұрылысы мен күрделі сынақтары қатар жүреді. Дәстүрлі дүниетанымда теңіз тек алып су айдыны емес, тұтас тіршіліктің кеңдігін, уақыттың ұшқыр ағынын және адам төзімінің шегін білдіретін кемел бейнеге айналған. Осы тақырып аясындағы мақалдар уақыт қадірін түсінуге, табандылық танытуға және қиын шақта рухты түсірмеуге жетелейді.
Теңіз туралы халық мақалдары
Дүние – теңіз, уақыт – кеме.
***
Аңшылықта бала мерген болады, теңізде кеме жүзер болады.
***
Ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер.
***
Асыққан ер қазаны күйер, шақпағын қалтасына жиып жүрер; ериін деген ерге, еңкейген шал болмай ма, тілеген елге теңіз шал болмай ма?
***
Аяқтыға жол бермеген, ауыздыға сөз бермеген.
***
Қайратсыз аш – қуыршақ, қайырсыз бай – сынық. Есендікте селдей тасып, жабыққанда теңіз болып жасыма.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік сабағы
Өмірдің мәні мен уақыт ағымы
Тіршіліктің шексіздігі мен тылсым тереңдігі уақыт ұғымымен астасқанда, адам баласының осы сапардағы орны айқындала түседі. Кеме толқын үстінде тоқтаусыз алға жылжитыны сияқты, өмірдің де әрбір сәті қайта оралмайтын қозғалыстан тұрады. Сондықтан уақытты босқа өткізбей, сынақтарға дайын болу – басты парасат белгісі.
Тәжірибе, дағды және кемелдену
Адам кез келген ортада немесе белгілі бір істің басында бірден шебер болып тумайды. Шыңдалу жолы қиындықтармен, үздіксіз ізденіспен келеді. Машық пен білім уақыт өте келе өз жемісін беріп, жас талапкерді үлкен істің тізгінін ұстай алатын дәрежеге жеткізеді.
Сабырлылық, төзім және ниет күші
Кез келген істе шектен тыс асығыстық пен байбалам күйзеліске ұрындырады. Шын ниеттеніп, мақсатына берік болған елге де, ерге де ешқандай табиғи кедергі кесел бола алмайды. Тіпті көлденең тұрған теңіздің өзі ырыққа көніп, өткелге немесе даңғыл жолға айналуы мүмкін. Мұндағы басты тірек – мызғымас сенім мен шыдамдылық.
Мінез кемелдігі және рух беріктігі
Дәулет пен сәттілік шалқып тұрғанда шектен тыс масаттанып тасымау, ал басына қайғы не таршылық түскенде тұңғиық мұңға батып жасымау – нағыз ерге тән қасиет. Адамгершілік пен азаматтық құндылықтар сыртқы қиындықтарға қарамастан өзгермейтін ішкі қайратпен өлшенеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Дүние – теңіз, уақыт – кеме» деген сөздің түпкі мәні неде?
Бұл мақал адам баласының фәни жалғандағы орнын бейнелейді. Мұхиттай кең өмірде тоқтаусыз жүзіп келе жатқан уақыт кемесі артқа шегінбейді. Мақал адамды әр мезеттің қадірін ұғынып, өмірлік сапарын мағыналы әрі игі істермен өткізуге үндейді.
«Теңіз болып жасыма» деген тіркес қандай ойды меңзейді?
Мұндағы өсиет – қиындық келген шақта еңсені түсіріп, шексіз сағыныш пен тұңғиық мұңға тұншығып қалмау. Қандай да бір дағдарыс немесе жабығу кезінде де сабыр сақтап, жігерді жанып, ішкі тепе-теңдікті ұстап қалу қажеттігін білдіреді.
«Тілеген елге теңіз шал болмай ма?» деген ойдың астарында не жатыр?
Бұл тіркес мақсатына шын ұмтылған, бірлігі жарасқан жұртқа ешқандай дүлей тосқауыл бола алмайтынын көрсетеді. Ниет дұрыс, жігер тастүйін болса, алда кесе-көлденең жатқан алып кедергілердің өзі мүмкіндік пен жаңа жолға ұласады деген терең сенімді паш етеді.
Өмірдің сан қатпарлы сынынан сүрінбей өту үшін халықтың даналық қорындағы теңіз туралы байламдар айқын бағдаршам қызметін атқарады. Олар адамды кең ойлауға, құбылмалы жағдайларда сабыр мен парасатты серік етуге баулиды.