Қазақ пайымында сый ұғымы ең алдымен заттай тарту-таралғымен ғана шектелмейді. Оның түпкі мағынасы – адамдар арасындағы кіршіксіз ілтипат, адами құрмет пен кең пейіл. Ата-бабамыз қарым-қатынастың шынайы беріктігін сән-салтанатпен емес, бір-біріне деген риясыз көңілмен өлшеген. Сыйластықтың осы нәзік қағидалары мен тәрбиелік мәні ғасырлар бойы халық нақылдары арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді.
Сый және сыйластық жайлы мақал-мәтелдер
Сыйға – сый, сыраға – бал.
***
Сақырлаған сары аязда сары қамысты қыста, малыңа сый, өзіңе үй болар.
***
Сыйласқанның суы тәтті.
***
Сыйлыққа сын жоқ.
***
Сый көрсең, сыр айтпа.
***
Сыйлағанға — сый.
***
Сыйдың аты — сый.
***
Сыйлы қонақ — сұлтан.
***
Сыйлағанның құлы.
Түсіндірме: мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік мәні
Өзара жауап қату және тепе-теңдік әдебі
«Сыйға – сый, сыраға – бал» және «Сыйлағанға — сый» секілді нақылдар адамдар арасындағы қарым-қатынастың үйлесімін баяндайды. Біреудің көрсеткен жақсылығына соған сай құрметпен, тіпті одан да асыра мәрттікпен («сыраға бал» ұсыну арқылы) жауап қайтару – мәдениеттіліктің көрінісі. «Сыйлағанның құлы» деген тұжырым да адамгершілікке бағынуды, ізгілік танытқан жанның көңілін жықпауды білдіреді.
Рухани жақындық пен көңіл жарасымы
«Сыйласқанның суы тәтті» нақылы адамдардың ниеттестігі материалдық құндылықтан әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Арада шынайы сыйластық пен татулық болған ортада қарапайым ғана судың өзі бал татиды. Керісінше, сыйластық жоқ жердегі дәмнің де қадірі болмайды. Сондай-ақ «Сыйлы қонақ — сұлтан» мәтелі төрін сыйлы адамға арнап, қонақтың көңілін табуды бәрінен биік қойған қазақы мәрттікті сипаттайды.
Сыйлыққа құрмет және ниетті бағалау
«Сыйлыққа сын жоқ» және «Сыйдың аты — сый» деген қағидалар кез келген тартудың ең басты өлшемі оның заттық құны емес, шын көңілден шыққан пейілі екенін аңғартады. Ұсынылған сыйдың сапасын сынау немесе менсінбеу – әдепсіздікке жатады. Өйткені басты мақсат – адамның көңілін аулап, ақ пейілін жеткізу.
Адам танудағы сақтық пен парасат
«Сый көрсең, сыр айтпа» мақалы өмірлік сақтыққа тәрбиелейді. Қонақжай қарсы алған кез келген адамға бірден сенім артып, іштегі бар сырды жайып салуға болмайды. Ілтипат көрсете білу – әдеп болса, кімге қаншалықты ашылу керектігін білу – парасаттылықтың белгісі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сыйға – сый, сыраға – бал» деген мақал нені меңзейді?Бұл нақыл көрсетілген ізгілікке лайықты жауап қайтаруды білдіреді. Қарапайым құрмет көрсеткен жанға да мейлінше жомарттық танытып, одан да артық ілтипатпен қайтару адамгершілік міндет саналады.
Неліктен «Сыйлыққа сын жоқ» деп айтылады?Өйткені сыйлықтың негізгі мәні оның бағасында немесе түрінде емес, тарту етушінің шынайы көңілінде. Сыйлықты сынау – сыйлаушының ақ ниетін аяққа таптау болып табылады.
«Сыйласқанның суы тәтті» деген сөздің астары неде?Бұл жердегі су – қарапайым дәмнің бейнесі. Екі жақтың арасында түсіністік пен шынайы құрмет болса, қарапайым тіршілік пен жұпыны дәмнің өзі рухани бақытқа айналатынын меңзейді.
«Сый көрсең, сыр айтпа» қағидасы қазіргі күнде қаншалықты өзекті?Бұл – жеке шекараны сақтауға арналған өмірлік ереже. Жылы қабақ танытты екен деп, адамның сенімділігін толық білмей тұрып, жан сырыңды ақтару кейін өкініш тудыруы мүмкін.
Түйін
Қазақ ұғымындағы сыйластық – қоғамдағы бейбітшілік пен татулықтың берік тірегі. Өзара құрметке құрылған ортада ғана береке сақталып, адамның қадір-қасиеті арта түседі.