Сұлтан туралы мақал-мәтелдер: билік мәртебесі мен ел алдындағы жауапкершілік
Көшпелі қазақ қоғамында билеуші бейнесі тек саяси ықпалмен немесе ақсүйектік тектілікпен шектелмеген. Сұлтан мәртебесі, ең алдымен, бүкіл халықтың амандығы мен тұтастығын арқалаған ауыр аманат, парасат пен кісілік таразысы саналған. Сондықтан ел аузындағы қанатты сөздерде сұлтан бейнесі дәріптеумен ғана емес, билік құмарлықты сынға алған терең даналықпен және туған топырақтың қадірін айқындайтын ойлармен өрілген.
Сұлтан туралы мақалдар
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
***
Сұлтан болсам, су ішпес едім.
***
Aрыстанбабқа түне, Әзірет сұлтаннан тіле.
***
Сақылардан сұлтан ал, Құтпан жалдан ұлтан ал, Пат құндыздан ұлпан ал.
***
Қойды құртаң бүлдіреді, Елді сұлтан бүлдіреді.
***
Берсін дейді сұлтан, Бергізбейді сұбхан.
***
Су перісі — сұлтан.
Түсіндірме: мақалдардың тағылымы мен астары
Туған жер қасиеті және жат өлкедегі мансаптың баянсыздығы
«Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» деген нақыл – халықтық дүниетанымның берік тірегі. Мұндағы ұлтан – аяқкиімнің ең төменгі, тозатын табаны. Бұл салыстыру арқылы бабаларымыз шет жерде қаншалықты жоғары лауазымға, дәрежеге жетсең де, жат жұртта қадірің болмайтынын аңғартқан. Өз еліңдегі ең қарапайым қызмет пен қарапайым тіршілік бөтен өлкенің әміршісі болудан әлдеқайда артық әрі қадірлі.
Ел тұтастығы және билеушілердің жауапкершілігі
«Қойды құртаң бүлдіреді, Елді сұлтан бүлдіреді» деген мақал ел ішіндегі алауыздық пен билікке таластың қаупін дөп басқан. Отар ішіне түскен құрт ауруы бүкіл малды қырғынға ұшырататыны сияқты, жеке басының қамын күйттеп, алауыздық тудырған билеуші де мемлекеттің шаңырағын шайқалтады. Халық бұл жерде басшылықтың бірлігі мен әділдігі ел тағдырындағы шешуші фактор екенін қатаң ескерткен.
Пенделік ниет пен Жаратушының құдіреті
«Берсін дейді сұлтан, Бергізбейді сұбхан» деген сөз дүниедегі барлық билік пен мүмкіндік бір ғана Жаратушының әмірінде екенін түсіндіреді. Сұлтан жердегі билігіне сеніп, қалағанын үлестіргісі келгенімен, Тәңірдің қалауы мен бұйрығы болмаса, ешбір іс өздігінен бітпейді. Сонымен қатар «Aрыстанбабқа түне, Әзірет сұлтаннан тіле» нақылы халқымыздың рухани пірлер мен әулиелерге деген ілтипатын, дүниелік биліктен бөлек, ар-ождан мен рухани кемелдікке тағзым ету дәстүрін бейнелейді.
Бейнелі тіркестер мен астарлы теңеулер
Сұлтан ұғымына қатысты өзге де тіркестер халықтың бай қиялы мен салыстырмалы танымынан хабар береді. «Сұлтан болсам, су ішпес едім» деген сөз кейде қанағатсыздықты, шектен шыққан таңсықтауды немесе биік мансапқа мінгенде қарапайым шындықтан ажырап қалатын пенделік мінезді мысқылдайды. Ал «Сақылардан сұлтан ал, Құтпан жалдан ұлтан ал, Пат құндыздан ұлпан ал» мақалы әр нәрсені өз тегінен, лайықты сапасынан таңдау қажеттігін, мырзалық пен мәрттік ортадан басшылық шығатынын меңзейді. «Су перісі — сұлтан» тіркесі мифтік, бейнелі ұғымдардағы ерекшелену сипатын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Мақалдардағы «ұлтан» сөзі нені білдіреді және ол неліктен сұлтанға қарама-қарсы қойылған?
Жауап: Ұлтан – етіктің ең төменгі табаны, яғни ең төменгі әлеуметтік саты немесе қызмет мағынасында қолданылған. Ең жоғары мәртебедегі «сұлтанмен» шектес қойылуы туған елдің топырағы жат жердің барлық байлығынан биік екенін көрсету үшін көркемдік тәсіл ретінде пайдаланылған.
Сұрақ: Мақалдарда сұлтандар тек билеуші ретінде ғана сынала ма?
Жауап: Жоқ, бұл нақылдарда тек сын ғана емес, елдің билеушіге деген үлкен жауапкершілік талабы жатыр. Билік тізгінін ұстаған жанға алауыздыққа бой алдырмау, әділ болу және қарапайым жұрттың тыныштығын сақтау міндеті жүктелген.
Сұрақ: «Берсін дейді сұлтан, Бергізбейді сұбхан» мақалы қандай өмірлік жағдайда айтылады?
Жауап: Бұл мақал адамдардың уәдесі немесе жоспары қаншалықты мықты көрінгенімен, соңғы нәтиже тек Жаратушының еркіне байланысты болатын сәттерде, тәубе мен сабырды еске салу үшін айтылады.
Түйін
Сұлтан туралы мақал-мәтелдер – қазақ халқының билік пен қоғам, мансап пен Отан арасындағы байланысқа берген тарихи әрі философиялық бағасы. Ондағы басты өсиет: атақ-дәреже қайда жүрсең де табылар, алайда туған елдің амандығы мен ар-ождан тазалығы бәрінен де қымбат.