Шық туралы халық даналығы: Түйір тамшыдағы терең тағылым
Таң шапағымен бірге шөп басына қонатын мөлдір шық — табиғаттың ең нәзік әрі ғажап құбылыстарының бірі. Қазақ дүниетанымында шық ұғымы тек табиғи тамшы ретінде ғана емес, сонымен бірге адам мінезі, әрекет нәтижесі («семіз шық», «ірі шық») және тіршіліктің себеп-салдар заңдылықтарымен астасып жатады. Көзге елеусіз көрінген тамшының өзінен үлкен өмірлік пәлсапа түйген бабалар сөзі бүгінгі күн үшін де мән-мағынасын жойған жоқ.
Шық және сөз мәдениеті жайындағы мақал-мәтелдер
Дария буланбай шық түспейді.
***
Құмырсқаға шық та – теңіз.
***
Арық айтып, семіз шық.
***
Майда сөйлеп, ірі шық, Ақылдының бірі шық.
***
Ажалсыз жан шықпайды, Құр сөзден май шықпайды.
***
Болжалсыз таң атпайды, Ажалсыз жан шықпайды.
***
Жақсы болса дуана, Алдынан шық құп ала; Жаман болса дуана, Ит айтақтап қуала.
***
Жылы-жылы сөйлесе, жылан інінен шығады.
***
Үйден шыққан сөз, түзден шыққан оқ.
Түйір тамшыдан туған өмірлік сабақтар
Себеп пен салдар үйлесімі
Дүниедегі кез келген құбылыстың артында көрінбейтін қозғаушы күш жатыр. «Дария буланбай шық түспейді» деген қағида табиғаттағы су айналымын ғана емес, қоғамдағы әрбір оқиғаның белгілі бір себептен бастау алатынын меңзейді. Үлкен бастамалар мен ұсақ жетістіктер бір-бірімен тығыз байланысты: үлкен еңбек сіңірілмесе, титімдей де нәтиже шықпайды.
Өлшем мен салыстырмалы көзқарас
«Құмырсқаға шық та – теңіз» тәмсілі өмірдегі жағдайлардың әркімге әртүрлі әсер ететінін еске салады. Біреуге түкке тұрғысыз көрінген қиындық басқа жан үшін шешілмейтін ауыр сынақ болуы ғажап емес. Бұл ой әрбір адамның қабілетіне, көтеретін жүгіне құрметпен қарап, өзгенің мұң-мұқтажын кемсітпеуге баулиды.
Ұстамдылық пен сөз қадірі
«Шығу» сөзі тілімізде нәтижеге қол жеткізу, мәреге жету ұғымын да береді. Мәселен, «Арық айтып, семіз шық» немесе «Майда сөйлеп, ірі шық…» деген өсиеттер адамның ішкі мәдениетін қалыптастырады. Алдын ала мақтанып, құр уәде бергенше, қарапайым болып, нақты іспен көзге түскен абзал. Сөздің салмағы мен жүйелілігі адамның қоғамдағы беделін айқындайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Құмырсқаға шық та – теңіз» деген мақалдың негізгі түйіні неде?
Бұл мақал өмірдегі әр құбылыстың салыстырмалы екенін түсіндіреді. Адамның мүмкіндігі мен деңгейіне қарай оқиғалардың ауқымы да әртүрлі бағаланады. Сол себепті өзгенің жағдайына немқұрайлы қарамауға шақырады.
«Арық айтып, семіз шық» нақылы қандай жағдайда айтылады?
Бұл — кішіпейілділік пен жауапкершілік өлшемі. Бір істі бастарда мақтанбай, байсалдылық танытып, соңында күткеннен де зор нәтиже көрсетуді көздейтін кезде өнеге ретінде қолданылады.
Шық туралы мақалдардың табиғат құбылысымен қандай байланысы бар?
«Дария буланбай шық түспейді» секілді мақалдар табиғаттағы өзгерістердің заңдылығын дәл көрсетеді. Үлкен көлемдегі су буланбайынша, таңғы шықтың пайда болмайтыны сияқты, өмірде де белгілі бір қарекетсіз ешқандай нәтиже көрінбейді.
Табиғаттың қарапайым ғана мөлдір тамшысы — үлкен дарияның булануынан жаралған тылсым құбылыс. Осындай нәзік детальдар арқылы бабаларымыз сөздің қадірін, істің нәтижесін және адамдар арасындағы қарым-қатынасты терең салмақтай білген.