Шөл туралы мақалдар: мұқтаждық қадірі мен ар-намыс сабағы
Көшпелі өмір салтында ұлан-ғайыр дала мен сусыз құба түлей шөл қатар өріліп, адамның төзімі мен мінезін сынайтын басты таразыға айналған. Аңызақ ыстықта қаталап жол жүрген жолаушы үшін жұтым су мен шағын көлеңкенің өзі баға жетпес байлықпен тең болды. Сондықтан ата-бабамыз шөл ұғымын жай ғана табиғат құбылысы ретінде емес, адамның қанағатын, қиын сәттегі жанашырлығын және ар-ұят шегін айқындайтын терең философиялық мәнде қолданған.
Шөл тақырыбындағы халық нақылдары
Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды.
***
Шөлдегенде ішкен су, шекер емей немене?!
***
Шөлдегенге көлеңке баспана.
***
Шөлдегенге су жақсы.
Түйінді ойлар мен мағыналық қатпарлар
Қажеттілік пен қарапайым құндылықтың бағасы
Адам баласы молшылықта жүргенде тіршіліктің ең қарапайым игіліктерін елемей жатады. Ал қаталап, шөл қысқанда бір ұрттам қара судың өзі кез келген тәтті тағамнан әлдеқайда артық сезіледі. «Шөлдегенде ішкен су, шекер емей немене?!» және «Шөлдегенге су жақсы» деген мақалдар нағыз мұқтаждық кезінде ғана заттың шын қадірі ашылатынын көрсетеді. Мұндағы басты ой — барды уақытында бағалау, ас пен судың қасиетін ұғыну және тұрмыстық қанағатты жоғалтпау.
Қиын сәттегі титімдей демеудің күші
Ми қайнатар ыстықта маңдайды күннен тасалайтын бұта түбі немесе тас саясы адамға салтанатты сарайдай қорған болады. «Шөлдегенге көлеңке баспана» деген сөз тіркесі тар жол, тайғақ кешуде жасалған кішкентай ғана жақсылықтың адам өмірін құтқарып қалуға жетерліктей қуаты бар екенін меңзейді. Өмірлік шөл далада қалжыраған жанға жылы сөз, шынайы жанашырлық пен мардымсыз ғана қолдаудың өзі пана болып көрінеді.
Табиғат заңдылығы мен адамгершілік өлшемі
«Шөлдің қамысы болмайды, жаманның намысы болмайды» деген тәмсілде қазақ дүниетанымының табиғатпен етене үйлесімі байқалады. Ылғалсыз, құрғақ шөлде көл жағасын жағалайтын қамыстың өсуі мүмкін емес заңдылық болса, адамдық қасиеттен жұрдай, тексіз адамнан абырой мен ар-намыс күту де дәл сондай бос әурешілік. Нақыл адам бойындағы ішкі тазалық пен жауапкершіліктің жоқтығын табиғаттың қатал да бұлжымас мысалымен бетке басады.
Бүгінгі күн сабағы: рухани шөлдеу мен ресурстарды қадірлеу
Қазіргі қоғамда су тапшылығы ғана емес, білімге, мейірімге, рухани қолдауға деген шөлдеу айқын көрініс тауып келеді. Өмірлік жайлылық артқан сайын адамдардың бір-біріне көлеңкедей пана болуы, жылылық танытуы сиреп бара жатқандай. Сонымен қатар табиғи ресурстарды үнемдеу, бір acolo тамшы суды ысырап етпеу — бабалар аманатына адалдық. Бұл нақылдар бізді кез келген жағдайда ар-намысты биік қоюға және айналадағы мұқтаж жандарға мейірім бұлағын ұсынуға үндейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шөлдегенге су жақсы» деген сөз қандай өмірлік жағдайда жиі қолданылады?Бұл мақал адамның дәл сол сәттегі ең зәру мұқтаждығына дөп тиген көмекті немесе шешімді бағалау үшін айтылады. Орынсыз артық ұсыныстан гөрі, дер кезінде тиген қарапайым көмектің әлдеқайда құнды екенін білдіреді.
Неліктен қазақ мақалында намыс мәселесі шөлдегі қамыспен салыстырылған?Себебі қамыс тек ылғалды, сулы жерде ғана тамыр жаяды. Халық осы табиғи құбылысты пайдалана отырып, тәрбиесі мен тегінде кісілік қасиет жоқ адамнан ешқашан намыс пен ар-ождан шықпайтынын көркем әрі дәл жеткізген.
«Шөлдегенге көлеңке баспана» мақалының әлеуметтік астары неде?Бұл нақыл басына қиын күн туған адамға азғантай қолдаудың өзі зор демеу болатынын меңзейді. Адамгершілік өлшемі жасалған жақсылықтың көлемінде емес, оның дер кезінде берілуінде екенін түсіндіреді.
Түйін
Шөлге қатысты халық даналығы — құрғақ тыйымдар мен жалаң өсиеттер жиынтығы емес, өмірдің өзінен түйілген парасат мектебі. Қарапайым тіршілік көзін қастерлеуді, тар жолда демеу болуды және қандай қиындықта да ар-намысты жоғалтпауды насихаттайтын бұл нақылдар әр дәуірде өзектілігін жоймайды.