Көшпелі және отырықшы қазақ тіршілігінде күнделікті тұрмыстың әрбір бұйымы тек қолданбалы қызмет атқарып қана қоймай, өмірлік сабақтардың, мінез-құлық пен әлеуметтік қатынастардың бейнелі көрсеткішіне айналған. Ақ пен суды тасуға, шаруаның берекесін жинауға арналған шелек бейнесі де осындай терең философиялық ойдың құралы. Халық санасы қарапайым шелектің бүтіндігі мен саңылауын, тұтқасының бар-жоғын немесе оның тазалығын адам болмысымен шебер шендестіре білген.
Шелек туралы мақал-мәтелдер
Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар.
***
Қатық ішкен құтылады, Шелек жалаған тұтылады.
***
Желекті жерде шелек бар.
***
«Тесіксің!» деп елек шелекке күлді.
***
Елге елек те керек, Шелек те керек.
***
Байламсыз сөз Баусыз — шелек.
***
Қара май шелек тазармас, Жаман кісі түзелмес.
***
Екі сауыншы кездессе, Шелегі мен қаймағын айтады;
***
Тесік шелекке құйылған су тәрізді болады екен.
Әлеуметтік әділет пен жазаның аражігі
Халық арасында кең тараған «Айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар» және «Қатық ішкен құтылады, Шелек жалаған тұтылады» деген сөздер қоғамдық теңсіздік пен заң алдындағы әділетсіздікті дөп басады. Мұндағы басты игілікті иемденген, нағыз былықтың басында тұрған жандар («айран не қатық ішкендер») жауапкершіліктен сытылып кетіп, солардың соңында қалған қалдықты терген бейшараның немесе ұсақ орындаушының («шелек жалағанның») құрбан болатыны ащы мысқылмен әшкереленеді. Бұл мәтелдер қай заманда да өз өзектілігін жоғалтпайтын әлеуметтік психологияны көрсетеді.
Адам мінезі, кеселді кемшілік және көзбояушылық
««Тесіксің!» деп елек шелекке күлді» деген сөз орамы өз мінін көрмей, өзгенің кемшілігін қазбалайтындарға арналған таптырмас мысал. Өн бойы тордан, тесіктен тұратын елек шелектің жалғыз жерінен ақау тауып сынаса, бұл – адамның өз кемшілігін мойындағысы келмейтін соқыр тәкаппарлығы. Ал «Қара май шелек тазармас, Жаман кісі түзелмес» деген тіркес жаман әдетті бойына сіңіріп, түзелуден қалған адамның ішкі қараңғылығын қара май сіңген ыдыстың тазармайтынымен ұштастырады. Сонымен қатар «Тесік шелекке құйылған су тәрізді болады екен» деген метафора берекесіз еңбекті, бойға дарымайтын ақылды немесе босқа шашылған ырысты суреттейді.
Сөздің салмағы мен жүйеліліктің қадірі
«Байламсыз сөз Баусыз — шелек» деген даналық шешендік пен ой салмағының үйлесіміне ерекше назар аударады. Тұтқасы, яғни бауы жоқ ыдысты көтеріп жүру, оны тұрмыста еркін қолдану қаншалықты машақат болса, дәлелі мен байламы жоқ, ұстанымсыз әңгіме де тыңдаушысына соншалықты пайдасыз. Адамның сөзінде тиянақ пен тұтқа болуы шарт. Ал «Елге елек те керек, Шелек те керек» нақылы қоғамда әрбір кәсіптің, әрбір адамның және әртүрлі қызметтің өз орны мен қажеттілігі барын меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Байламсыз сөз Баусыз — шелек» деген сөз тіркесі кімдерге қатысты айтылады?Бұл нақыл тиянақсыз, жүйесіз, уәдесінде тұрмайтын немесе нақты шешімі жоқ, бос лағып сөйлейтін адамдарға қаратып айтылады. Сөздің тұтқасы — оның мағынасы мен іс жүзіндегі байламы.
2. «Екі сауыншы кездессе, Шелегі мен қаймағын айтады;» деген ойдың түпкі мәні неде?Бұл – әрбір кәсіп иесінің немесе адамның өзіне етене жақын, күнде айналысатын ісі төңірегінде ғана әңгіме өрбітетінін бейнелейтін тұрмыстық шындық. Адамның қызығушылығы мен күнделікті тірлігі оның сөзінен көрінеді.
3. Неліктен елек пен шелектің әңгімесі мысалға алынған?Себебі елек затты өткізу үшін әдейі тесік етіп жасалған, ал шелек керісінше сұйықтықты ұстап тұруы керек. Електің шелекке «тесіксің» деп күлуі – өзінің бойы толған кемшілік бола тұра, өзгені мінеп, бетіне басатын әділетсіз мінезді сынаудың көркем тәсілі.
Түйін
Қазақ халқының қарапайым шаруашылық заттарын сөз мәйегіне айналдыруы — терең бақылау мен өмір сүру тәжірибесінің жемісі. Шелек секілді күнделікті көз алдындағы бұйым арқылы әділдікті, жинақылықты, сөз бен істің үйлесімін түсіндіру бүгінгі күннің санасына да дөп тиетін айқын ғибрат болып қала береді.
SEO ақпараты:SEO Title: Шелек туралы мақал-мәтелдер және олардың мән-мағынасыMeta Description: Қазақ тұрмысындағы шелек бейнесі арқылы айтылған мақал-мәтелдер жинағы мен олардың әлеуметтік, тәрбиелік мағынасын талдау.Focus Keyphrase: шелек туралы мақалдар