Құрал туралы мақал-мәтелдер: мәні мен тәрбиелік астары
Құрал-сайман — адамның ой-қиялы мен еңбекке деген талабын нақты нәтижеге айналдыратын басты дәнекер. Көшпелі және отырықшы тұрмыста да ұстаның балғасы, ісмердің инесі мен шаруаның балтасы тек күн көрудің құралы емес, табандылық пен шеберліктің өлшемі болып саналған.
Халық даналығында сайманды қадірлеу, оны мезгілінде ұстай білу және өз қателігін затқа артпау сияқты маңызды қағидалар терең насихатталады. Төмендегі мақал-мәтелдер жинағы адам мен құрал арасындағы байланыстың өмірлік мәнін ашып көрсетеді.
Құрал-сайман туралы мақал-мәтелдер жинағы
Байдың жаны кейісе, құдайын қарғайды; кедейдің жаны кейісе, құралын қармайды.
***
Құралын ұмытса, тұтқын болар.
***
Жаман шебердің әрқашан құралы кінәлі.
***
Дұшпанға қарсы құрал әзірлеген – тұтқыр болады. Құрал әзірлемеген – тұтқын болады.
***
Ине қайда, жіп сонда барады.
***
Балтасыз-ағаш ұстасы емес, инесіз — тігінші емес.
***
Төс болғанша, балға бол.
***
Темірді балға істемейді, бірақ темір ұстасы істейді.
***
Балта сабынан озбайды.
Мақалдардың түсіндірмесі мен мән-мағынасы
Кәсіби жауапкершілік және шеберлік
Кез келген сапалы өнімнің артында сайманның өзі емес, оны ұстаған шебердің ақылы мен еңбегі тұрады. «Темірді балға істемейді, бірақ темір ұстасы істейді» деген тәмсіл кәсіби шеберліктің құралдан жоғары екенін білдіреді. Балға қанша жерден мықты болғанымен, шебердің дәл соққысынсыз ол жай ғана темір кесегі болып қала береді. Ал білігі таяз адам өз кемшілігін мойындамай, сәтсіздігін үнемі сайманның сапасыздығына балайды. «Жаман шебердің әрқашан құралы кінәлі» деген сөз осындай жауапкершіліктен қашу психологиясын ашық сынайды. Сондай-ақ «Балтасыз-ағаш ұстасы емес, инесіз — тігінші емес» деген тұжырым тиісті жабдықтың әр маманның болмысын айқындайтын құрамдас бөлігі екенін еске салады.
Дайындық пен сақтық
Қай салада болсын, дер кезінде сайланған құрал адамды тығырықтан құтқарып, қауіп-қатерден қорғайды. «Құралын ұмытса, тұтқын болар» және «Дұшпанға қарсы құрал әзірлеген – тұтқыр болады. Құрал әзірлемеген – тұтқын болады» деген мақалдар дайындықтың маңызын айқын жеткізеді. Мұндағы құрал бейнесі тек тұрмыстық бұйымды емес, қорғаныс жабдығын, тәсіл мен амалды да білдіреді. Іске алдын ала қам жасап, сайманын түгендеген жан кез келген тосын сынаққа төтеп бере алады, ал сақтықты ескермеген адам дәрменсіз күйге түседі.
Өмірлік заңдылық пен сабақтастық
Құралдардың өзара байланысы мен қозғалысы қоғамдық қатынастарды бейнелейтін терең философияға ие. Мәселен, «Ине қайда, жіп сонда барады» деген мақал бастаушы мен соңынан ерушінің, үлкен мен кішінің немесе бір мақсатқа жұмылған жандардың арасындағы табиғи үйлесімді аңғартады. Ал «Балта сабынан озбайды» нақылы белгіленген шектен шықпауды, иерархия мен тәртіпті білдірсе, «Төс болғанша, балға бол» тіркесі өмірдегі енжар бақылаушы емес, белсенді әрі батыл әрекет ететін тұлға болуға шақырады. «Байдың жаны кейісе, құдайын қарғайды; кедейдің жаны кейісе, құралын қармайды» деген салыстыру кедей үшін сайманның жалғыз күнкөріс тірегі екенін, оған үміт артатынын сипаттайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Төс болғанша, балға бол» мақалының астарында қандай өмірлік ұстаным жатыр?
Төс — соққыны қабылдайтын бейтарап негіз болса, балға — өзгеріс жасайтын, пішін беретін белсенді күш. Мақал адамды өмірдің қиындықтарына көніп, тек соққы көретін әлсіз күйде қалмай, өз тағдырына өзі иелік етіп, батыл шешім қабылдауға шақырады.
Неліктен мақалда кедейдің жаны кейігенде құралына жүгінетіні айтылады?
Еңбек адамының бар байлығы — қолындағы сайманы мен адал кәсібі. Қиын қыстау сәтте кедей артық байлыққа емес, тек өз еңбегі мен құралына сүйеніп, жағдайды түзеуге тырысады. Бұл нақыл құралдың қарапайым халық үшін ең сенімді тірек болғанын білдіреді.
«Балта сабынан озбайды» деген сөз қандай мағынада қолданылады?
Балтаның темірі сабына бекітілгендіктен, ол саптың бағытынан тыс кете алмайды. Бұл тұрақты заңдылықты, кез келген нәрсенің өз шегі мен орны бар екенін, сондай-ақ аға буын мен жастар арасындағы реттілік пен тәрбие өлшемін білдіреді.
Құрал-сайман — жай ғана темір мен ағаштың қиылысы емес, адамның мәдениеті мен ой-өрісінің нақты көрінісі. Оны баптай білу, мақсатына сай пайдалану және еңбек процесінде жеке жауапкершілікті сезіну әрбір істің берекелі болуының басты шарты болып қала береді.