Қазақ тіліндегі «құмар» ұғымы – мағыналық қатпарлары терең, бір-біріне қарама-қарсы екі арнаға тоғысатын құбылыс. Ол бір жағынан адамды биікке сүйрейтін талпыныс, білімге, ізгілікке деген адал ынтық болса, екінші қырынан ақылдың басын байлап, өмірді бүлдіретін соқыр нәпсі мен жаман әдетті білдіреді. Бабаларымыз адамның ішкі таңдауын дөп басып, құмарлықтың түбі қайда апаратынын мақал-мәтелдер арқылы екшеп берген.
Құмар туралы мақал-мәтелдер жинағы
Талапты бала талпынған құстай, құмары қанбас аспанға ұшпай.
***
Құданы «құдай» қосады, құдай ұрғанды «құмар» қосады.
***
Ұры бүлікке құмар, шыбын шірікке құмар.
***
Үйінде Құраны бардың, Ізгілікке құмары бар.
***
Құмар ойындар тонауға әкеледі; азғындық кісі өлтіруге әкеледі.
***
Қонақ болып қандырсаң құмарыңды, Есте сақта есіктен шығарыңды.
***
Ойынға ойсыз құмар.
***
Малқұмар көңіл — соқыр көңіл.
Мақалдардың мән-мағынасын талдау
Адамды биікке жетелейтін құштарлық
Құмарлық дұрыс арнаға түскенде ол өмірлік қуатқа, ізденіске және рухани кемелденуге ұласады. «Талапты бала талпынған құстай, құмары қанбас аспанға ұшпай» деген нақыл өсуге, биікке ұмтылған адамның қанаты талмайтынын айтады. Мұндағы құмарлық – мақсатшылдық, жаңа биіктерді бағындыруға деген сөнбес ынта. Сол сияқты «Үйінде Құраны бардың, Ізгілікке құмары бар» деген сөз рухани бағыт-бағдары түзу жанның көңілі тек жақсылыққа, парасатқа бұрылып тұратынын дәріптейді.
Тұңғиыққа тартатын құмарлық
Егер құмарлық сана мен сабырдың бақылауынан шығып кетсе, ол адамды құрдымға бастайтын дертке айналады. Бұған «Ойынға ойсыз құмар» және «Құмар ойындар тонауға әкеледі; азғындық кісі өлтіруге әкеледі» деген қатаң ескертулер толық дәлел. Саналы ойдан, парасаттан ада адам бос ермекке салынып, нәтижесінде өзін де, өзгелерді де қасіретке ұшыратады. «Малқұмар көңіл — соқыр көңіл» нақылы да дүниеқоңыздықтың адамның ішкі көзін жауып, рухани соқырлыққа әкеп тірейтінін көрсетеді.
Әлеуметтік орта мен әдеп шекарасы
Құмарлық адамның кіммен достасып, қандай орта қалыптастыратынын да айқындайды. «Ұры бүлікке құмар, шыбын шірікке құмар» мақалы әркімнің өз болмысына лайық нәрсені іздейтінін бейнелейді. Ал «Құданы «құдай» қосады, құдай ұрғанды «құмар» қосады» деген сөз теріс әдеттің тек жөнсіз жандарды топтастыратынын дәлелдейді. Сонымен бірге «Қонақ болып қандырсаң құмарыңды, Есте сақта есіктен шығарыңды» деген үкім кез келген рақаттың, құрмет пен қызықтың шегі бар екенін, кісілік әдепті ешқашан ұмытпау керегін ескертеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ойынға ойсыз құмар» мақалының тәрбиелік түйіні неде?Бұл нақыл уақытты бос өткізуге, пайдасыз ермек пен құмар ойынға тек болашағын ойламайтын, ақыл-парасаты таяз адамдардың ғана бой алдыратынын білдіреді. Ол адамды ойлануға және мақсатты өмір сүруге шақырады.
Мақалдардағы құмарлықтың жағымды және жағымсыз жақтары қалай ажыратылады?Егер құмарлық білімге, талапқа және ізгі амалдарға бағытталса, ол адамды өсіретін құндылық саналады. Ал мал-дүниеге, ойынға немесе бүлікке ұмтылған құмарлық адамды рухани әрі материалдық күйреуге апаратын кесел деп бағаланады.
«Қонақ болып қандырсаң құмарыңды…» деген сөз қандай мағынаны білдіреді?Адам қандай да бір жақсылыққа, қонақжайлыққа немесе қызыққа кенелсе де, өз шекарасын білуі, ар-ұят пен кісіліктен аттамауы қажет. Әр нәрсенің сұрауы мен қайтарымы бар екенін естен шығармауды үйретеді.