Көшпелі қазақ дүниетанымында мемлекеттік билік, әмірші мен қараша арасындағы қарым-қатынас ерекше мәнге ие болған. Халық санасында патша бейнесі шексіз күш-құдіреттің иесі ғана емес, сонымен бірге тұтас елдің бағы мен сорына жауап беретін үлкен сын ретінде қабылданған. Ата-бабамыз билеушінің тағы қаншалықты биік болса, оған артылатын рухани әрі адамгершілік жүк соншалықты ауыр болатынын дөп басқан. Осы себепті патшаға қатысты нақылдарда биліктің сұсы мен қаупі, әділеттің үстемдігі және қарапайым пендешілік табиғат бір-бірімен тығыз тоғысып жатады.
Патша туралы халық мақалдары
Патшаға да қара жер ортақ.
***
Патшаға барсаң – басың кетер.
***
Патша сөзін екі етпе.
***
Патша болғанша, батыр бол.
***
Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле.
***
Патша залым болса, жұрт тозады, Патша ғалым болса, жұрт озады.
***
Бақа — көлінде патша, Балық — суында патша, Жігіт — елінде патша.
***
Патша заң емес, заң — патша.
***
Екі патша бір мемлекетте өмір сүрмейді.
Заң үстемдігі мен биліктің шегі
Дала заңын қастерлеген бабаларымыз ешқашан тұлғаның еркін ортақ тәртіптен жоғары қоймаған. «Патша заң емес, заң — патша» деген сөз бүгінгі құқықтық қоғамның өзегі саналатын заң үстемдігі қағидасын айқын білдіреді. Билік басындағы тұлға жеке басының қалауымен емес, әділ қаулы-қағидалармен ел басқарғанда ғана мемлекетте тұрақтылық болады. Егер патша өзін заңнан жоғары қойса, ел ішінде озбырлық белең алады.
Сонымен бірге «Патшаға да қара жер ортақ» нақылы биліктің өткінші екенін еске салады. Қол астында мыңдаған әскері, таусылмас қазынасы бар әміршінің де жаратылысы кәдімгі пенде. Өмір мен өлім алдында хан мен қарашаның деңгейі бірдей. Бұл ой билеушіні тәкаппарлықтан сақтандырып, әр ісіне сабырмен әрі кішіпейілдікпен қарауға үндейді.
Ел билеушінің парасаты және жауапкершілік
Биліктің басты тірегі — парасат пен ілім. «Патша залым болса, жұрт тозады, Патша ғалым болса, жұрт озады» деген даналық билеушінің білігі мен мінезі тұтас халықтың тұрмысына тікелей әсер ететінін көрсетеді. Әділ әрі көреген басшы елдің ырыс-несібесін арттырса, қатыгездік пен қиянат мемлекетті күйреуге жетелейді.
Ал «Патша болғанша, батыр бол» деген нақыл мансапқорлықтан гөрі адал қызмет пен ерлікті биік қояды. Таққа таласқан билеушіден гөрі, елі үшін жанын қиятын ержүрек азаматтың қоғам алдындағы қадірі әлдеқайда жоғары. Сонымен қатар басқару жүйесінде бірлік пен нақтылық ауадай қажет. Мұны «Екі патша бір мемлекетте өмір сүрмейді» деген мақал аңғартады. Қос биліктің салдары ел ішінде берекесіздік тудырып, ұлттың тұтастығына сызат түсіреді.
Сақтық, бейімделу және әркімнің өз орны
Билік шеңбері әрдайым қауіпке толы орта болғандықтан, халық оған жақындағанда сақтық танытуды өсиет еткен. «Патшаға барсаң – басың кетер» немесе «Патша сөзін екі етпе» деген нақылдар биліктің қаталдығын, оның қаһарына ұшырау оңай екенін меңзейді. Билеушінің бұйрығы бұлжытпай орындалатын шақта оған қарсы ашық тұру үлкен тәуекелді талап етеді.
Осындай қауіпті жағдайда аман қалу мен дипломатиялық шеберлікті «Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле» деген сөз көрсетеді. Бұл — биліктің мінін көрсе де, жағдайға қарай бейімделіп, саясат пен сақтықты ұштастырудың халықтық үлгісі. Ал «Бақа — көлінде патша, Балық — суында патша, Жігіт — елінде патша» деген сөз әр жаратылыстың, әр азаматтың өз ортасында қадірлі екенін, билік пен құрметтің табиғи шекарасын айқындайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бақа — көлінде патша, Балық — суында патша, Жігіт — елінде патша» мақалы нені білдіреді?
Бұл мақал әркімнің өз туған ортасында, өз мекенінде ғана беделді әрі еркін бола алатынын көрсетеді. Адам өзге жерде жат болып көрінсе де, өз елінде қадірленіп, нағыз тұлғалық дәрежесіне жетеді.
«Екі патша бір мемлекетте өмір сүрмейді» нақылы басқару жүйесіндегі қандай қағиданы түсіндіреді?
Мақал мемлекеттік басқарудағы биліктің тұтастығы мен біртұтас шешім қабылдаудың маңызын айтады. Бір мезетте бірнеше орталықтың билікке таласуы мемлекетті әлсіретіп, ішкі алауыздыққа алып келеді.
Неліктен бабаларымыз «Патшаға барсаң – басың кетер» деп сақтыққа шақырған?
Өйткені билік ортасы үнемі саяси күрес пен қатаң қағидаларға құрылған. Жоғары билік иелерінің алдында аңдаусыз сөйлеу немесе жөнсіз әрекет ету адамның басына тікелей қауіп төндіретінін ескертіп, қарапайым жұртты сабыр мен қырағылыққа баулыған.