Парыз бен борыш: адамгершілік өлшемі мен мақал-мәтелдер мәні
Адам өміріндегі жауапкершілік, уәдеге беріктік және қоғам мен отбасы алдындағы міндет – рухани толысудың басты белгісі. Қазақ дүниетанымында парыз ұғымы тек ресми міндеттемелермен шектелмейді; ол адамның ар-ожданымен, тектілігімен және кісілік қасиетімен тікелей байланысты. Өтелген борыш пен уақытылы қайтарылған қарыз адамның ішкі тыныштығын сақтап, мойнындағы рухани жүкті жеңілдетеді.
Парыз және борыш туралы мақал-мәтелдер
Қарыз, қарызды беру – парыз.
***
Келмек — сүндет, кетпек — парыз.
***
Жауынгерлік ант — адамдық парыз.
***
Пайда түбі – борыш.
***
Қарыздарда иман жоқ.
***
Кәріге – құрмет, балаға – міндет.
***
Анаңды Меккеге үш апарсаң да, қарызынан құтыла алмайсың.
***
Шерлі өлмейді, борышты өледі. Қайғылы өлмейді, қарыздар өледі.
***
Шаруаның бірі – бес, диқаншылық оған ес; жортуыл түбі – еш, сауданың түбі – борыш.
***
Қарыз күліп келеді, жылап қайтады.
Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні
Перзенттік парыз және үлкенге құрмет
Әрбір саналы адам үшін ең ұлы борыш – ата-ана алдындағы міндет пен ана сүтін ақтау. Ұрпақтың үлкенді қадірлеп, қарттықты ардақтауы – қоғам бірлігінің іргетасы. Әсіресе ананың төккен тері мен түн ұйқысын төрт бөлген мейірімі ешқандай байлықпен немесе іс-қимылмен өлшенбейтін рухани қарыз болып қала береді.
Азаматтық борыш және жауынгерлік серт
Ел қорғау, бейбітшілікті сақтау және берген уәдеге адал болу – әр азаматтың қасиетті қызметі. Жауынгерлік ант – адамның елі мен жеріне берген серті болғандықтан, оны орындау жоғары адамдық парыз саналады. Сертке беріктік әрқашан абыройдың кепілі болып табылады.
Материалдық қарыздың рухани салмағы
Адамның біреуден алған затын немесе қаржысын уақытында қайтаруы – адалдықтың белгісі. Қарыз алу оңай болғанымен, оны өтеу кезінде адам көптеген қиындықтарға тап болады. Төленбеген борыш адамның көңіліне алаң салып, рухани тыныштығын бұзады, сөзіне күмән келтіреді. Сол себепті кісі ақысын кешіктірмей қайтару адамның иманы мен ары үшін өте маңызды қадам.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Келмек — сүндет, кетпек — парыз» деген қонақжайлылық қағидасы нені білдіреді?
Бұл сөз қонақтың төрге келуі өзінің ықыласы мен еркі болса, уақыты келгенде үйіне қайтуы міндетті әдеп екенін білдіреді. Қонақ мәңгіге қалмай, үй иесін шаршатпай аттануы керек, ал үй иесі қонағын өз жөнімен шығарып сала білуге тиіс. Бұл – халық арасындағы қонақ күту этикетінің маңызды ережесі.
Ана алдындағы борышты неліктен толық өтеу мүмкін емес?
Ананың шексіз мейірімі мен перзенті үшін тартқан машақаты ешқандай материалдық көмекпен немесе физикалық қызметпен өтелмейді. Ана алдындағы борыштың таусылмайтындығы – оның еңбегіне деген ең жоғары құрметтің көрінісі.
Қарыздың адамның рухани күйіне және иманына әсері қандай?
Үстінде қарызы бар адам үнемі уайымда болып, қысылғандықтан жалған сөйлеуге немесе сертін бұзуға мәжбүр болуы мүмкін. Мұндай күйзеліс пен кісі ақысын мойнында ұстау адамның рухани тазалығы мен иманына кері әсерін тигізеді. Материалдық бостандық жан тыныштығына жол ашады.
Өз мойнындағы перзенттік, әлеуметтік және материалдық жауапкершілікті терең сезініп, оны уақытылы орындай білген адам ғана айналасына қадірлі, ішкі жан дүниесі бүтін болып өмір сүреді.