Өтірік туралы қазақ мақалдары: Мәні мен тәрбиелік мәйегі
Өтірік – адамның кісілік қасиетін төмендетіп, айналасындағы сенімді тамырымен жоятын жағымсыз қылық. Қазақ дүниетанымында жалғандық ешқашан құрметке лайық саналмаған, керісінше оның салдары адамның абыройы мен беделіне тікелей нұқсан келтіреді деп бағаланған. Бабалардан жеткен нақылдарда өтіріктің қысқа ғұмыры, ар алдындағы жауапкершілігі және шындықтың мызғымас қуаты терең тұжырымдалған.
Өтірік жайындағы халық мақалдары
Өтірікші алдымен өзін алдар.
***
Өтірік сөз өрге баспас.
***
Өтірік сөз өрге шаппас.
***
Ақылды өтірік шаршатады.
***
Жолдас күту – жарға сын, жалған сөздік – арға сын.
***
Қой – ұры, қойшы – өтірікші.
***
Жатқа сырыңды айтпа, өзіңе өтірік айтпа.
***
Өтірік сөз — жанға қас, өткір пышақ — қынға қас.
***
Жыртық үйді жел табар. Өтірік сөзді шын табар.
***
Өтірік екеу, шын төртеу.
Мақал-мәтелдердің түсіндірмесі мен тағылымы
Жалғанның өміршең болмауы және ақиқаттың ашылуы
«Өтірік сөз өрге баспас» немесе «Өтірік сөз өрге шаппас» деген тіркестер жалғандыққа сүйенген істің берекесі болмайтынын аңғартады. Қиянатпен немесе алдаумен басталған қадам ұзаққа бармайды, биік мақсаттарға жеткізбейді. Сонымен қатар «Жыртық үйді жел табар, өтірік сөзді шын табар» мақалы қанша жасырғанмен, ақиқаттың әйтеуір бір күні әшкереленетінін, өтіріктің табиғаты өте осал әрі уақытша болатынын ескертеді.
Өзін алдау және ар-ұят таразысы
«Өтірікші алдымен өзін алдар» және «Жатқа сырыңды айтпа, өзіңе өтірік айтпа» деген сөздер адамның ішкі ар-ожданына бағытталған. Өтірік айтқан жан алдымен өз болмысын бұрмалап, саналы түрде жалған қалыпқа енеді. Мұндай қасиет адамның өзіне деген құрметін азайтып, іштей сенімсіздік тудырады. Ал «Жолдас күту – жарға сын, жалған сөздік – арға сын» нақылы адамның сөзінде тұрмауы мен жалғандыққа бой алдыруы ең алдымен оның адамгершілігі мен арына үлкен таңба салатынын білдіреді.
Ақыл мен жалғандықтың сыйыспауы
«Ақылды өтірік шаршатады» деген тұжырым санасы сара, пайымы терең тұлғаның қисынсыздыққа төзе алмайтынын көрсетеді. Жалған сөз көбіне қайшылыққа, құбылмалылыққа құрылатындықтан, салиқалы адам оның тұрақсыздығын тез байқайды және бос сөзге уақыт шығындаудан қажиды. Ал «Өтірік сөз — жанға қас, өткір пышақ — қынға қас» деген теңеу өтіріктің адамның рухын, ішкі тыныштығы мен рухани тазалығын бүлдіретін қауіпті қасиет екенін тайға таңба басқандай жеткізеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өтірік айтудың басты рухани зияны неде?Өтірік ең алдымен адамның ар-ожданын былғайды және адамдар арасындағы өзара сенімді өшіреді. Жалған сөйлеуге дағдыланған адам өз беделінен айырылып, шынайы өмірден алшақтайды.
«Өтірік сөз өрге баспас» деген ой қалай түсіндіріледі?Бұл – алдау мен айлаға негізделген кез келген жоспардың, істің немесе қарым-қатынастың баянды болмайтынын, түбінде сәтсіздікке ұшырайтынын білдіретін тұжырым.
Неліктен өтірікші ең алдымен өзін алдайды делінеді?Өйткені өтірік айтқан адам уақытша жағдайдан құтылғанымен, өз болмысын жасандылыққа үйретіп, шын мәнінде өзінің болашағы мен абыройына нұқсан келтіреді.
«Ақылды өтірік шаршатады» сөзінің мәні неде?Парасатты адам оқиғалар мен сөздердің жүйелі әрі қисынды болуын қалайды. Ал өтірік сөздер әрдайым қайшылыққа толы болғандықтан, ақыл иесі оның жалғандығын көріп, бос сандырақтан тез мезі болады.