От туралы мақал-мәтелдер: Ошақ жылуы мен тілсіз жау тағылымы
Қазақ дүниетанымында от — қос сипатты құбылыс. Бір жағынан, ол — ошақтың тірегі, отбасылық құт-берекенің, өмір сүру кеңістігі мен тіршіліктің қайнар көзі. Екінші жағынан, адамның салғырттығы мен абайсыздығын кешірмейтін, күллі тірнектеп жиғанды бір мезетте күлге айналдыратын жойқын дүлей күш. Бабаларымыз бұл қайшылықты табиғат заңын терең пайымдап, оттың құдіреті мен қаупін ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
От туралы таңдаулы мақалдар
Отпен ойнама.
***
От — тілсіз жау.
***
От жаққан жер — ошақ.
***
Оттан қорықпаған күйеді.
***
От өшсе — үй суиды.
***
От бар жерде — жылу бар.
***
Отқа май құйма.
***
Отсыз үй — қуыс үй.
***
Оттың да сұрауы бар.
***
От жақпаған үйде береке жоқ.
Ошақтың киесі және үйдегі құт-береке
Көшпелі қазақтың ұғымында от жағылған жер ғана мекен, баспана мәртебесіне ие болған. Сондықтан «От жаққан жер — ошақ», «От бар жерде — жылу бар» деген қағида кездейсоқ айтылмаған. Ошақта жалынның маздауы — үйде астың піскенін, қонақтың күтілгенін және өмірдің тоқтаусыз жалғасып жатқанын білдірген. Керісінше, оты жағылмаған шаңырақ қу медиен даладағы бос қаңқа тәрізді суық әрі көңілсіз қабылданады. «Отсыз үй — қуыс үй» және «От өшсе — үй суиды» деген нақылдар тек физикалық температураны ғана емес, шаңырақтағы ынтымақ пен жарасымның жоғалуын да меңзейді.
«Тілсіз жау» және сақтық шарасы
Қауіпсіздікке салғырт қараудың соңы орны толмас қайғыға әкелетінін халық даналығы «Отпен ойнама» және «Оттан қорықпаған күйеді» деп қатаң ескерткен. Өрт кезінде жалын адаммен тілдеспейді, ешкімді таңдамайды және кешірім жасамайды. Сол себепті де халық оны «тілсіз жау» деп атаған. Ата-бабаларымыз отты жөнсіз шашпауды, жалынына жауапкершілікпен қарауды үйретіп, «Оттың да сұрауы бар» деген байлам жасаған. Бұл — тұрмыстық ұқыптылық пен табиғи күшке деген құрметтің айқын үлгісі.
«Отқа май құйма»: дау-дамайды ушықтырмау өнері
Оттың мінезі халықтың адамгершілік нормалары мен мінез-құлық психологиясына да тікелей көшкен. Отқа май тисе, жалын одан әрі өршіп, бағынбай кететіні белгілі. Дәл сол сияқты, екі адамның арасындағы өкпе-реніш, жанжал кезінде орынсыз сөз қосып, ашуды үдету — отқа май құйғанмен бірдей. Бұл мақал адамдарды арандатушылықтан сақтануға, реніш кезінде сабыр танытуға және дау-дамайдың алдын алуға тәрбиелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Отқа май құйма» тіркесі қандай жағдайда қолданылады?
Бұл тіркес ашу үстіндегі адамды одан әрі қоздырмау, басталып келе жатқан жанжалды немесе дауды ушықтырып алмау мағынасында өсиет ретінде айтылады.
2. Неліктен отты «тілсіз жау» деп атаған?
Өрт алдын ала ескерту жасамайды, ешкімді аямайды және салғырттықты кешірмейді. Тілдесіп, мәмілеге келуге келмейтін қатерлі күш болғандықтан, бабаларымыз оған осындай баға берген.
3. Дәстүрлі түсінікте ошақ қандай мағына береді?
Ошақ — отбасылық берекенің, жылулық пен әулет жалғастығының басты белгісі. Түтіннің түзу шығуы мен ошақтағы оттың сөнбеуі жақсылық пен өркендеудің нышаны болып есептелген.
4. От пен үйдің берекесі қалай ұштасады?
Үйдің тіршілігі дастарқанға ас әзірлеумен, отбасы мүшелеріне жылу берумен тікелей байланысты. Ошақта от жанбаса, шаңырақтан береке мен тіршілік лебі кетеді деген түсінік содан қалыптасқан.
Түйін
От туралы мақал-мәтелдер — жай ғана өткен күннің елесі емес, бүгінгі адамның да қауіпсіздігі мен қарым-қатынасына бағдар беретін өмірлік ұстаным. Ошағымыздың оты сөнбей, түтіні түзу шығуы үшін оның берген жылуына шүкір етіп, апатты күшінен әрдайым сақ болған абзал.