Адам болмысының тереңдігі оның пайым-парасатымен, зерделі ойымен өлшенеді. Көшпелі қазақ дүниетанымында ақыл мен ой – адамды тура жолға бағыттайтын басты темірқазық саналған. Ойдың ұшқырлығы тәннің қабілетінен әлдеқайда жоғары бағаланып, албырт шешімнен гөрі байыпты толғаныс артық қойылған. Бабалар сөзіндегі ой тақырыбы адамның өзін тануына, қоғамдағы орнын бағамдауына және өмірлік сынақтарда дұрыс таңдау жасауына бағыт береді.
Ой және парасат туралы мақалдар
Шыдамды еңбек, алғыр ой – анық досың біліп қой.
***
Еңбек ет те мақтан, ойнап күл де шаттан.
***
Ердің жақсысы елмен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады. Ең болмаса, жаулығымен, жеңімен ойласады.
***
Қорқақтың сылтауы қойнында, басын сақтау ойында.
***
Қырда қытай ағам аман болсын, ойда орыс ағам аман болсын.
***
Өзім білем деген жігіттің басына ойран салғаны, көп біледі деген жігіттің басына қорған салғаны.
***
Біреудің бойы аласа, біреудің ойы аласа.
***
Өз үйінде ою оймаған, кісі үйінде сызу сызады.
***
Қара суда қаймақ болмас, қас шеберде оймақ болмас.
***
Бой жетпеген жерге ой жетеді, қыран жетпеген жерге қиял жетеді.
Түсіндірме: халық даналығының мән-мағынасы
Ой мен қиялдың шексіздігі
«Бой жетпеген жерге ой жетеді, қыран жетпеген жерге қиял жетеді» деген тәмсіл адам мүмкіндігінің шегі оның физикалық күшінде емес, сана қуатында екенін паш етеді. Дене күші белгілі бір қашықтық пен салмақты ғана игере алса, ұшқыр зерде мен еркін қиял кеңістік пен уақытты бағындырып, тығырықтан жол табады. Адамды асқақтататын басты қасиет – шексіз ойлау еркіндігі.
Кеңесу мәдениеті мен өзімбілемдік кеселі
«Ердің жақсысы елмен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады. Ең болмаса, жаулығымен, жеңімен ойласады» деген сөз жауапты қадам алдында ақыл қосудың қаншалықты маңызды екенін білдіреді. Жалғыздың ойы қателесуі мүмкін, ал көптің пайымы қатені түзейді. Тіпті қасында ақылдасар адам табылмағанның өзінде іштей сабыр сақтап, мәселені жан-жақты саралау қажеттігі меңзеледі. Керісінше, «Өзім білем деген жігіттің басына ойран салғаны, көп біледі деген жігіттің басына қорған салғаны» нақылы менмендік пен тәкаппарлықтың түбі күйреуге соқтыратынын, ал көпшіліктің пікірін құрметтеу абырой мен қорған болатынын ескертеді.
Тән биіктігі емес, жан биіктігі
«Біреудің бойы аласа, біреудің ойы аласа» деген нақыл адамның қадір-қасиетін сыртқы көрінісінен емес, ішкі дүниесінен іздеу керектігін айғақтайды. Дененің бойы табиғи жаратылыс болса, ойдың таяздығы – кісінің кемшілігі. Парасат биіктігі сыртқы кем-кетіктің бәрін көлегейлеп, адамды шын мәнінде тұлға деңгейіне көтереді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Ойдың ұшқырлығы мен еңбектің сабақтастығы қалай көрінеді?
Жауап: «Шыдамды еңбек, алғыр ой – анық досың біліп қой» нақылы табысқа жету үшін тек қиялдау немесе тек құрғақ күш салу жеткіліксіз екенін білдіреді. Тек алғыр ақыл мен төзімді еңбек қатар ұштасқанда ғана іс нәтижелі болады.
Сұрақ: Шешім қабылдауда неге ақылдасу ұстанымы бірінші орынға қойылған?
Жауап: Қазақ дәстүрінде ақылдасу өзімбілемдік пен астамшылықтан сақтайтын құрал болған. Бір адам бәрін біле алмайды, ал елмен ойласқан азамат әрбір қадамын жан-жақты өлшеп, қателіктен сақтанады.
Сұрақ: Қорқақтың ойы неге үнемі сынға алынады?
Жауап: «Қорқақтың сылтауы қойнында, басын сақтау ойында» деген сөз жеке басының ғана қамын күйттеп, жауапкершіліктен қашатын адамды сипаттайды. Мұндай адамның ой-өрісі елге пайда әкелуге емес, өзін қорғауға ғана бағытталады.
Ой – адамның барлық әрекетінің бастауы мен нәтижесінің өлшемі. Ата-баба нақылдары әр адамды сөйлемес бұрын ойлануға, әрекет етпес бұрын кеңесуге және күнделікті тіршілікте көреген парасатқа сүйенуге үндейді.
Meta Title: Ой туралы мақал-мәтелдер: парасат пен ақыл өлшемі
Meta Description: Ой, ақыл мен парасат туралы қазақ мақал-мәтелдері және олардың мән-мағынасы. Кеңесу мәдениеті, қиял қуаты және өзімбілемдік кеселі жайлы талдау.
Focus Keyphrase: Ой туралы мақал-мәтелдер