Қазақ дүниетанымында май – береке мен ырыстың, молшылық пен күйлі тұрмыстың басты нышаны. Көшпелі қауым үшін малдың өнімінен алынатын құнарлы дәм тек күнделікті қорек қана емес, сонымен бірге ағайын арасындағы ынтымақ пен жұмсақ қарым-қатынастың да өлшемі саналған. Дегенмен ата-бабаларымыз тәннің тоқтығынан жанның саулығы мен маңдай тердің адалдығын әлдеқайда биік қойған. Сондықтан май жайлы нақылдарда сыртқы жылтырақтық пен жалған тойынуға қарағанда, ішкі тазалық пен қанағат идеясы терең өрілген.
Май туралы халық мақалдары
Сары майдан керегі жоқ, сары уайымнан сақтасын.
***
Сары майға бөксең де, сары уайымнан сақта.
***
Ақ шабағы май татыр.
***
Ағын суы бал татыр, ақ шабағы май татыр.
***
Сөздің майын тамызып айта біл.
***
Тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып, қас шешендер сөз айтар.
***
Май ішкеннің аузы жылтырар.
***
Майға бөгіп жүргенше, терге бөгіп жүр.
***
Майлы пышақпен ауыз жыртпайсың.
***
Майлы майға, былғаныш балға.
Сары май мен жан тыныштығы
Дәстүрлі түсінікте сары май – ас атасы, ең сыйлы әрі қадірлі тағам түрі. Алайда қазақ даласының парасаты материалдық игілікті ешқашан рухани тұтастықтан жоғары қойған емес. «Сары майдан керегі жоқ, сары уайымнан сақтасын» немесе «Сары майға бөксең де, сары уайымнан сақта» деген тәмсілдер дәулет пен астың ішкі алаңдаушылық пен қайғыны баса алмайтынын білдіреді. Адам қаншалықты молшылық ішінде өмір сүрсе де, көңілінде маза болмаса, ең құнарлы дәмнің өзі татымайды. Бұл ой бүгінгі күн үшін де аса маңызды: тән тойғанмен, жан тынышталмайынша нағыз бақытқа жету мүмкін емес.
Тіл құнары мен шешендік сипаты
Қазақ тілінің бейнелеу мүмкіндігі май ұғымын шешендік өнерге де батыл енгізген. Сөздің құнарын, мәйегін, тыңдаушыға жағымды әсерін бағалағанда «сөздің майын тамызу» немесе «тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып» сөйлеу қабілеті алға тартылады. Қатып қалған жағдайды майдың жібітетіні сияқты, тауып айтылған ұтымды сөз де түйінді дауды шешіп, өкпе-ренішті басады. Бұл жерде май – жұмсақтықтың, парасат пен жарасымды қарым-қатынастың көркем баламасы ретінде қызмет етеді.
Маңдай тер мен масылдық сыны
Тоқшылықты мақсат тұтып, бейнетсіз рахат іздеуді халық салты құптамаған. «Майға бөгіп жүргенше, терге бөгіп жүр» деген қағида масылдық пен дайын асқа құмарлықтан сақтандырып, адал еңбектің қадірін еске салады. Тек сыртқы жылтырақ көрініске қызықпай («май ішкеннің аузы жылтырар»), әрбір игілікке маңдай термен жету қажеттігі дәріптеледі. Қоғамдағы нағыз құрмет байлықтың мөлшеріне емес, сол несібенің қалай табылғанына тікелей байланысты.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Сары май» мен «сары уайым» неліктен бірге қолданылған?Екеуі де «сары» анықтауышы арқылы қарама-қарсы мағынада шебер шендестірілген. Бірі – байлық пен құнарлы ас нышаны болса, екіншісі – адамның қуатын сарқатын терең уайымның белгісі. Бұл қатар қою байлықтың жан азабын жеңе алмайтынын көрсету үшін қолданылады.
«Сөздің майын тамызу» тіркесінің мәні неде?Бұл тіркес сөздің тыңдаушыға жағымды, әсерлі, орнымен әрі шешендікпен айтылуын білдіреді. Тілдің дәмділігі мен құнарлылығын тағамның ең бағалы бөлшегі саналатын маймен салыстыру арқылы сөйлеу өнеріне жоғары баға берілген.
«Майға бөгіп жүргенше, терге бөгіп жүр» мақалы қандай өмірлік қағиданы ұсынады?Мақал адамды қимылсыз, дайынға малданып өмір сүруден арылып, адал еңбекпен тер төгуге шақырады. Адал термен келген қарапайым нан, маңдай терсіз келген мол дәулеттен әлдеқайда қайырлы екенін ұқтырады.
Түйін
Май туралы қазақ мақал-мәтелдері материалдық байлық пен рухани құндылықтардың аражігін айқын ажыратып береді. Дүниенің молдығына мастанбай, жан тыныштығы мен адал еңбекті бірінші орынға қою – бүгінгі қоғам үшін де мәнін жоғалтпаған терең ұлағат.