Керме туралы мақалдар: танымдық мәні мен тәрбиелік астары
Қазақ дүниетанымында сөздің әрбір мағыналық реңкі тұрмыстық ұстанымдармен және кісілік қасиеттермен сабақтасып жатады. Халық тіліндегі «керу» немесе «керме» ұғымы тек шаруашылық құралына ғана емес, адамның қимыл-әрекетіне, отбасылық тыйымдарға және мінез-құлықтағы ерекшеліктерге қатысты жиі қолданылады. Бұл нақылдар мен тыйым сөздер арқылы ата-бабамыз шаңырақтың құтын сақтауды, менмендіктен арылып, өзгемен сыпайы қарым-қатынас орнатуды үндеген.
Кермеге қатысты мақал-мәтелдер мен тыйымдар
Босағаны керме.
***
Есікті керме.
***
Босағаны керме, құшақтама.
***
Көкірегіңді керме.
***
Кесірлімен кеңеспе, керме иықпен егеспе.
***
Ойлының алдында көкірек керме, Жазасына ұшырайсың, Қайғылының алдында қарқылдап күлме, Назасына ұшырайсың.
Түсіндірме
«Босағаны керме» – шаңырақ берекесі мен ырым-тыйым мәні
Қазақы тұрмыста үйдің босағасы мен табалдырығы ерекше қасиетті кеңістік саналған. Есікті немесе босағаны екі қолмен керіп тұру – үйге кірер ырыс пен жақсылықтың жолын бөгеумен тең деп түсіндірілген. Сонымен бірге босағаны керіп немесе құшақтап тұру бейнесі халық ұғымында ауыр қайғыға ұшыраған, шарасыз қалған адамның кейпін елестетеді. Сол себепті жаман ырымнан сақтанып, жақсылыққа жору мақсатында ұрпаққа босағаны кермеу әдебі қатаң ескертілген.
«Көкірегіңді керме» – кішіпейілдік пен парасат өлшемі
Көкіректі керу ұғымы адамның менмендігін, паңдығы мен өркөкіректігін білдіреді. Адам қаншалықты білімді немесе дәулетті болса да, кісілік келбетін сақтап, қарапайым болуы тиіс. Әсіресе саналы, терең ойлы кісілердің алдында бос мақтанға салынып, кеуде көтеру абырой әпермейді. Нақыл сөз көкіректі босқа кермей, ақылмен іс қылуға, сондай-ақ қасірет шеккен жанның көңіліне қаяу салмай, назасынан аулақ жүруге шақырады.
«Керме иықпен егеспе» – қарым-қатынас мәдениеті
Өмірде өз қатесін мойындамайтын, сөз ұқпайтын, қырсық әрі қисық мінезді адамдар кездеседі. Мұндай адамдарды халық «керме иық», «кесірлі» деп атаған. Олармен сөз жарыстыру, егесу немесе бірге ақылдасу ешқандай нәтиже бермейді, тек босқа жүйке мен уақытты сарп етеді. Сондықтан бабалар өсиеті орынсыз дау-дамайдан аулақ болып, сабыр сақтауды өмірлік қағида ретінде ұсынады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен босағаны немесе есікті керуге тыйым салынған?Босаға – үйге ырыс пен құт кіретін шекара. Оны екі қолмен керіп тұру берекенің жолын кесу ретінде қабылданған әрі қайғы-қасіреттің белгісі деп есептелгендіктен, оған тыйым салынған.
«Көкірегіңді керме» нақылының тәрбиелік маңызы неде?Бұл сөз адам бойындағы тәкаппарлық пен мақтаншақтыққа тосқауыл қояды. Ол әрбір азаматты қарапайым, кішіпейіл болуға және ақылды жандардың алдында артық сөйлемеуге тәрбиелейді.
«Керме иықпен егеспе» деген сөз нені білдіреді?Бұл – сөз түсінбейтін, қырсық әрі өткір мінезді адамдармен босқа салғыласпауға шақыратын қағида. Мұндай кісілермен егесу жанжалға әкелетіндіктен, олардан аулақ болған абзал.
Қорытынды
«Керме» ұғымына негізделген мақал-мәтелдер мен тыйымдар қазақ қоғамындағы тәрбие жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Олар күнделікті тұрмыстағы әдептілік пен адамдар арасындағы сыйластықты қатар сақтауға бағытталған терең өмірлік тәжірибені көрсетеді.