Көшпелі қазақ тұрмысында ет – тек дастарқанның берекесін асыратын қадірлі ас қана емес. Тілдік қолданыста «ет» сөзі адамның тәнін, жаратылысын, өмір сүру кеңістігі мен рухани болмысын қатар айшықтайтын терең танымдық бейнеге айналған. Ата-бабамыз күнделікті дәм тату үдерісін, дененің сезімталдығын және ауыздан шыққан сөздің адамның ішкі жанына тигізетін әсерін аса зерделілікпен астастырып, тәрбиелік мәні зор мақал-мәтелдерге айналдырған.
Ет туралы мақал-мәтелдер
Ет пен сүйекке біткен жарақат жазылады, көңілге түскен жарақат жазылмайды.
***
Ет еттен жаралған.
***
Ет жесең тісіңе кіреді, ұрыс қылсаң ісіңе кіреді.
***
Ет, етті болмаса, бет, бетті болмас.
***
Ет семірсе – иесі үшін, жер семірсе – елі үшін.
***
Ет тәтті, жан тәтті.
***
Еттің бір жегені – тісіңе, сөздің бір тигені – ішіңе.
***
Еттің майы – тісіңе, сөздің майы – ішіңе.
***
Етті жақсы көрмеген, сөзді жақсы көрмейді.
***
Етті жесең тісіңе, сөзді айтсаң ішіңе.
Мақалдардың мән-мағынасы мен түсіндірмесі
Тән жарақаты мен сөз салмағының арақатынасы
Халық нақылында адамның физикалық сезімі мен ішкі көңіл-күйі өзара салыстырылады. «Ет пен сүйекке біткен жарақат жазылады, көңілге түскен жарақат жазылмайды» деген қағида тәнге түскен кез келген зақымның уақыт емдеген соң бітіп кететінін, ал тіл тигізу, көңілге қаяу түсіру немесе ауыр сөз өмір бойы өшпес жара қалдыратынын ескертеді. Сол себепті аталарымыз сөздің майы мен еттің майын, сөздің тиген жері мен еттің тіске кіргенін бір өлшеммен саралап, абайлап сөйлеуге шақырған.
Әрекет пен нәтиженің салдары
Тұрмыстағы қарапайым жайттар өмірлік сабаққа айналған. «Ет жесең тісіңе кіреді, ұрыс қылсаң ісіңе кіреді» мақалы кез келген әрекеттің соңынан ілесіп жүретін салдары болатынын көрсетеді. Еттің қалдығы тісті мазалап, тазалықты қажет етсе, керіс пен кикілжің адамның бастаған шаруасына кесел келтіріп, тіршіліктің берекесін кетіреді. Ал «Ет семірсе – иесі үшін, жер семірсе – елі үшін» деген нақыл жеке пайда мен ортақ игіліктің аражігін нақтылап, қоғамдық мүдденің қашанда биік тұратынын меңзейді.
Өмірдің құндылығы және тән мен жан тұтастығы
«Ет тәтті, жан тәтті» мақалында адам баласы үшін өз тәні мен жанының қаншалықты қымбат екені ашылады. Бұл – әрбір тірі жанның тіршілік етуге деген құқығы мен құштарлығын мойындайтын терең гуманистік көзқарас. Өз өмірін, өз тәнін қадірлеген жан өзгенің де өміріне, тәні мен арына құрметпен қарауы тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ет пен сүйекке біткен жарақат жазылады…» нақылының негізгі сабағы қандай?Бұл мақал сөз құдіреті мен тіл тигізудің ауырлығын түсіндіреді. Дене жарақаты емделіп кеткенімен, адамның жүрегіне, көңіліне тиген ауыр сөз бен сатқындық өшпейді, сондықтан адамдар арасындағы қарым-қатынаста сөзге аса сақ болу талап етіледі.
«Ет жесең тісіңе кіреді, ұрыс қылсаң ісіңе кіреді» мақалы нені аңғартады?Бұл – әрбір теріс әрекеттің өмірде белгілі бір із қалдыратынының белгісі. Ұрыс-керіс пен кикілжің адамның тіршілігіне, қызметі мен ісіне кері әсерін тигізбей қоймайтынын ескертеді.
«Ет тәтті, жан тәтті» сөзінде қандай астар бар?Мұндағы «ет» адам тәні мен биологиялық болмысын, ал «жан» өмірдің өзін білдіреді. Әрбір пендеге өз жаны қалай қымбат болса, өзгелердің де жаны сондай қымбат, демек өзіңе тілемеген жамандықты өзгеге де жасамау қажет.
Түйін
Ет ұғымы арқылы қазақ халқы адамның психологиялық сезімталдығын, сөздің салмағы мен іс-әрекеттің нәтижесін дөп басып көрсеткен. Тән мен жанның, тағам мен мінездің арасындағы нәзік байланысты түсіну – байырғыдан қалған сөз қадірін ұғынып, өмірлік қарым-қатынаста даналық танытудың кепілі.