Дос туралы қазақ мақал-мәтелдері: мәні мен тағылымы
Адам баласының қоғамдағы орны мен рухани болмысын айқындайтын маңызды құндылықтардың бірі – шынайы қарым-қатынас пен адал ниет. Қазақ дүниетанымында достық жай ғана көңіл жарастығы емес, адамның кісілік келбетін, сенімділігін және қиын шақтағы төзімін сынайтын үлкен өмірлік өлшем ретінде бағаланған. Бабалар сөзіндегі әрбір нақыл адам танудың терең психологиясын, дос пен дұшпанның аражігін, қадір мен қасиеттің салмағын дөп басып көрсетеді.
Достық пен серіктік хақындағы мақалдар
Жолдас қадірін жорықта білесің, дос қадірін соғыста білесің.
***
Наданмен дос болғанша, кітаппен дос бол.
***
Ашу – дұшпан, ақыл – дос, ақылыңа ақыл қос.
***
Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос болады; екі жаман қосылса, өлгенінше өш болады.
***
Жаман дос жауынмен бірге шабады.
***
Есепті дос айрылмас.
***
Дос басына қарайды, дұшпан аяғына қарайды.
***
Дұшпан күлдіріп айтады, дос жылатып айтады.
***
Ас барында дос жоқ, ат барында той жоқ.
***
Айрылар дос аяулыңды сұрайды.
***
Жаңа дос келгенде, ескі достың көзінен жас шығады.
Түсіндірме: Сын сағатта танылатын ақиқат
Күнделікті мамыражай тірлікте кез келген адам серік болып көрінуі мүмкін. Алайда нағыз достың салмағы тек басына іс түскенде, қауіп төнгенде білінеді. Жай күнгі жолаушы жорықтың қиындығына шыдауы мүмкін, бірақ өмір мен өлім арпалысқан майданда тек жанпида дос қана қасыңнан табылады. Егер арадағы байланыс жасанды немесе осал болса, қиындық келген сәтте дұшпанмен бірдей соққы беретін де осындай опасыз серіктер екенін бабаларымыз қатаң ескерткен.
Парасат пен ақыл серіктігі
Қазақ ұғымында дос таңдау – ақыл мен көрегендіктің ісі. Надан адамның қасында жүріп өзіңді тоздырғанша, білім бұлағы саналатын кітаппен рухани үндесу әлдеқайда қайырлы. Сонымен қатар, адамның ішкі болмысындағы ең адал серігі – оның байсалды ақылы. Ашу бойды билегенде дұшпандыққа жол ашылатындықтан, әрдайым ақылға сүйеніп, өзгенің де парасатты ойымен санаса білу үлкен өмірлік мектепке айналған. Екі парасатты, жақсы жанның одағы өмір бойы сақталса, ішкі есебі бұзық жандардың қатынасы өшпенділікке ұласатыны осыған байланысты.
Қарым-қатынастағы шекара мен сыйластық
Шынайы достық сезімге ғана емес, өзара жауапкершілік пен әдепке де негізделеді. Достардың бір-біріне деген міндетін түсініп, артық дәме мен шектен шығуға бармауы – одақтың баянды болуының басты кепілі. Адамның көңілін жығып, өзіне ең қадірлі, аяулы затын қолқалау – қатынасты үзуге жасалған қадам ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, көлгірсіген мақтау мен жағымпаздық дұшпандық пиғылдан туса, кемшілікті бетке айтып, тура жөн сілтеу шынайы жанашырлықтың көрінісі саналады. Уақыт сынынан өткен байырғы сыйластықты жаңа қызыққа айырбастамау да осы кісіліктің белгісі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Есепті дос айрылмас» нақылының негізгі мәні неде?
Мұндағы «есеп» сөзі пайдакүнемдікті емес, адамдар арасындағы шекараны, уәдеге беріктікті және өзара әдеп пен құрметті сақтауды білдіреді. Қарым-қатынастағы ашықтық пен міндетті сезіну достықтың ғұмырын ұзартады.
Неліктен дос жылатып, дұшпан күлдіріп айтады делінген?
Шынайы дос адамның қателігін бетіне тура айтып, түзетуіне себепші болады. Бұл сөз жаныңа батып, көңіліңді түсіргенімен, түбінде пайдасын тигізеді. Ал дұшпан көлгірсіп, өтірік мақтап, адамның одан әрі сүрінуіне жол ашады.
Жорық пен соғыс арқылы қандай айырмашылық меңзелген?
Бұл теңеу жолдас пен достың аражігін айқындайды. Жолдас – белгілі бір уақытша мақсатта немесе жолда серік болған адам, ал дос – өмірлік қауіп-қатерде, басыңа күн туғанда жан аямай көмекке келетін рухани жақын жан.
Ескі дос пен жаңа достың арақатынасы мақалда қалай сипатталған?
Уақыттың сынынан өткен сенімді ескі досты ұмытып, жаңа таныстыққа әуестену – сыйластыққа нұқсан келтіретін әрекет. Байырғы дос әрқашан сенімнің діңгегі болып қала береді, сондықтан оның қадірін бағалай білу маңызды.
Түйін
Қазақтың дос туралы мақалдары – адамдар арасындағы қарым-қатынасты терең түсінуге бағыттайтын даналық қайнары. Бұл нақылдар адамды көлгірсуден аулақ болуға, сыналған адалдықты бағалауға және өз ақылы мен парасатын серік етуге үндейді.