Биік туралы мақал-мәтелдер: асқақтық, кішіпейілдік және парасат өлшемі
Қазақ пайымында биіктік тек жер бедерінің немесе асқар таудың сипаты емес, ең алдымен адамның парасат деңгейін, абырой-беделін, өмірлік ұстанымын айқындайтын кешенді рухани ұғым. Ата-бабамыз шырқау шыңға қарап бой түзегенде, сыртқы дәрежеге ғана емес, сол шыңға қандай жолмен көтерілгенге және оны қалай ұстап тұра алғанға ерекше назар аударған.
Дереккөздегі мақал-мәтелдер
Ынтымақтың иығы биік.
***
Биік таудың басы болмасақ та, баурайындағы тасымыз.
***
Әркім өзімнің шыққан тауым биік болсын дейді.
***
Бетегеден биік, жусаннан аласа.
***
Биік төбеге шықсаң, көзің ашылады, жақсымен сөйлессең, көңілің ашылады.
***
Мәртебең биік болса, жұрт алыстан көреді; жақының да, жатың да сәлем береді.
***
Биік таудың басына қиялап ұшып қыран да шығады, жер бауырлап жылжып жылан да шығады.
***
Шыбық тимес, шыңқ етер.
***
Егін ексең тыңға, шықтым дей бер шыңға.
***
Ата – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ.
Түсіндірме: Биіктік сыры мен өмірлік сабақтар
Шыңға жету жолы: Қыран қанаты мен жылан қимылы
Адам өміріндегі жетістік пен лауазым кейде алдамшы көрініс беруі мүмкін. «Биік таудың басына қиялап ұшып қыран да шығады, жер бауырлап жылжып жылан да шығады» деген қанатты сөз адамның жеткен биігінен гөрі, сол мәртебеге қалай қол жеткізгені маңыздырақ екенін ескертеді. Қыран секілді адал күшпен, табиғи қабілетпен және еркін рухпен көтерілген жанның мерейі үстем. Ал жылан секілді жер бауырлап, жағымпаздықпен немесе қулықпен жеткен мәртебе қашанда қадірсіз. «Егін ексең тыңға, шықтым дей бер шыңға» нақылы да табысқа тек табанды еңбек пен тыңға түрен салған батыл қадам арқылы ғана қол жеткізуге болатынын дәлелдейді.
Кішіпейілділік пен ынтымақтың мәртебесі
«Ынтымақтың иығы биік» нақылы жеке бастың дарақылығынан гөрі бірлескен күш пен татулықтың құдіреті анағұрлым зор болатынын паш етеді. Қоғамда әркім өз өресінің жоғары болуын көксегенімен («Әркім өзімнің шыққан тауым биік болсын дейді»), шынайы даналық – өз орнын біліп, артық дандайсымауда. «Биік таудың басы болмасақ та, баурайындағы тасымыз» және «Бетегеден биік, жусаннан аласа» деген сөздер шынайы кішіпейілділіктің, көпке зияны жоқ қарапайымдылықтың көркем үлгісін көрсетеді. Басшы болмай-ақ, елдің негізін қалап тұрған тиянақты тас болудың өзі үлкен мәртебе.
Көзқарас кеңдігі және отбасылық асқар шыңдар
Өмірде көкірек көзін ашу үшін серігің де, бағытың да дұрыс таңдалуы қажет. «Биік төбеге шықсаң, көзің ашылады, жақсымен сөйлессең, көңілің ашылады» деген пайым адамның ой-өрісі текті ортада, кемел тұлғалармен қарым-қатынаста ғана өсетінін меңзейді. Ал адамның ең алғашқы тірегі әрі қорғаны – әулеті. «Ата – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ» мақалы арқылы әрбір шаңырақтың өзіндік асқақ биіктігі, мөлдір мейірімі және сол берекеден нәр алып өсетін болашағы айшықталған.
Қазіргі қоғамдағы мәні мен мінез тәрбиесі
Бүгінгі таңда мансап қуу мен жасанды танымалдыққа ұмтылу белең алған уақытта бұл мақалдар өзектілігін жоғалтқан жоқ. «Мәртебең биік болса, жұрт алыстан көреді; жақының да, жатың да сәлем береді» деген байлам лауазым мен беделдің үлкен жауапкершілік әкелетінін ұқтырады. Абырой биігіне шыққан адамның әрбір қадамы ел көз алдында тұрады. Ал «Шыбық тимес, шыңқ етер» мәтелі биік мінез бен нағыз төзімнің орнына бос байбалам мен шыдамсыздық танытатын әлсіз жандардың қылығын сынайды. Нағыз биіктік – сыртқы көріністе емес, жан дүниенің кемелдігі мен сабырында.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1. «Ынтымақтың иығы биік» мақалының әлеуметтік мәні неде?Бұл мақал бірлік пен татулықтың кез келген жеке дара биліктен немесе байлықтан жоғары тұратынын білдіреді. Қандай да бір істе ынтымақтасқан ел немесе ұжым ең қиын асуларды еңсеріп, биік белестерді бағындыра алады.
2. Неліктен қыран мен жыланның биікке шығуы қатар қойылған?Бұл салыстыру адамның мақсатқа жетудегі ар-ұят өлшемін көрсетеді. Екі бейне де бір шыңда кездесуі мүмкін, бірақ қыранның жолы – адал еңбек пен таза қанат қағысы болса, жыланның жолы – жарамсақтық пен көлеңкелі амал-тәсілдердің көрінісі.
3. «Бетегеден биік, жусаннан аласа» тіркесі қандай мінезді дәріптейді?Бұл тіркес адам бойындағы артық мақтаншақтық пен кеудемсоқтықтан ада, тыныш әрі салмақты, ешкімге залалы тимейтін кішіпейіл қасиеттерді сипаттайды.
4. Ата-ана мен тауды салыстырудың түпкі мағынасы қандай?Әке – отбасының мызғымас тірегі мен қорғанышы, яғни асқар тауы болса, ана – сол таудың бауырындағы тіршілік көзі, мейірім бұлағы. Бұл теңеу отбасы құндылықтарының адам өміріндегі ең биік меже екенін ұқтырады.
Түйін
Ата-бабамыз қалдырған өсиеттің түйіні біреу: шынайы биіктік сыртқы атақ-дәрежеде емес, жанның тазалығында, адал еңбекте және қарапайымдылықта жатыр. Қай белеске көтерілсе де, кісілік келбетін сақтап, айналасына пайдасын тигізе білген тұлға ғана уақыт сынынан өткен мәңгілік биіктің тұғырында қала береді.
SEO деректері:
SEO тақырыбы: Биік туралы мақал-мәтелдер: асқақтық пен адамгершілік сыры
Мета сипаттама: Биік туралы қазақ халық мақал-мәтелдері және олардың терең тәрбиелік мәні. Асқақтық, кішіпейілдік пен адал еңбек туралы нақылдар топтамасы.
Негізгі кілтсөз: биік туралы мақал-мәтелдер