Ақиқат пен шынайылықтың өлшемі: Анық туралы мақал-мәтелдер
Көшпелі қазақ дүниетанымында «анық» сөзі жай ғана көзге көрінетін айқындықты емес, ең алдымен өмірлік сыннан өткен шынайылықты, күмәнсіз ақиқат пен мызғымас адалдықты білдірген. Адамдар арасындағы қарым-қатынастың шынайы бағасы, істің нәтижесі мен ниеттің тазалығы осы өлшеммен таразыланады. Жалғандық пен көлгірліктен ада құндылықтарды тануға жетелейтін ата-баба мұрасы бүгінгі күнде де бағдаршам іспетті.
Анық туралы мақалдар жинағы
Шыдамды еңбек, алғыр ой – анық досың біліп қой.
***
Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің, анық достың қадірін жалалы болғанда білерсің.
***
Әкелі жетім – анық жетім, шешелі жетім – жарым жетім.
***
Жақсының сөзі — шамдай жарық, айдай анық.
***
Құдандалының малы бір, анық достың жаны бір.
***
Анық жақсы баласы адамнан туса жат демес.
***
Анық малсақ қуанар, қойдан туған егізге.
***
Анық шаруа арығын айналдырар семізге.
***
Жігіт жолдасынан белгілі.
***
Ер сасқанда белгілі, ат шапқанда белгілі.
Түсіндірме
Адал достық пен адам табиғатының сыналуы
Адам баласының өміріндегі ең үлкен тірегі — сенімді орта мен шынайы дос. «Анық дос» ұғымы жеңіл күндерде емес, басына жала жабылып, қауым теріс айналған ауыр сындарда сыналады. Нағыз жолдас ешқашан күдікке ермей, өз жанын дос жолына пида етуге бар. Сондай-ақ ер-азаматтың болмысы тыныш шақта емес, тығырыққа тірелген қиын-қыстау сәттерде, сасқан шақта жарқырап ашылады. Жолдасынан қарап жігітті тану қағидасы да адамның қандай ортамен байланыс орнатқанына мән береді.
Еңбек пен ақыл — адамның мызғымас тірегі
Сыртқы көмекке немесе өзгенің қолдауына ғана үміт артпай, жеке бастың білімі мен еңбекқорлығына сену — өміршең қасиет. Төзіммен істелген адал еңбек пен ұшқыр парасат ешқашан адамды алдамайтын ең анық, сенімді серікке баланған. Кәсіпке келгенде де қолынан іс келетін анық шаруа әлсіз күйді оңалтып, малдың жайын білетін адал малсақ төлдің көбейгеніне шынайы қуанып, өз ісінің берекесін келтіреді.
Мейірім, тектілік және сөз салмағы
Халық даналығы отбасылық құндылықтарда да анықтықты басты орынға қойған. Ананың орны бөлек екенін, оның жоқтығы баланы толыққанды мейірімсіз қалдыратынын астарлап жеткізеді. Ал текті, жақсы ортадан шыққан тұлға өзгеден адамгершілігін аямайды, айналасына жатсынбай қарайды. Сонымен қатар, асыл сөз бен дана пікір көңілде күмән қалдырмай, түндегі шамдай, ашық аспандағы айдай айналасына сәуле шашады.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. Неліктен «анық дос» ұғымы көбінесе ауыртпалық кезеңдермен байланыстырылады?Өйткені адамның жақсы күнінде қасында табылу оңай. Ал адам жалаға қалып, абыройына нұқсан келгенде оның адалдығына сеніп, қасынан табылған адам ғана уақытша емес, шынайы ниетпен дос болғанын дәлелдейді.
2. Еңбек пен ақылды мақалдарда неге ең анық серік деп атайды?Айналадағы жағдай немесе адамдар өзгергенімен, адамның өз қолымен жасаған тәжірибесі, шыдамы мен парасаты ешқашан жоғалмайды, әрдайым тығырықтан жол тауып шығаратын күмәнсіз күш болып қала береді.
3. «Жақсының сөзі — шамдай жарық, айдай анық» деген мақалдың бүгінгі қоғам үшін мәні қандай?Бұл нақыл сөздің жауапкершілігі мен айқындығын білдіреді. Жалғандық пен екіұштылық үстемдік еткен жерде парасатты адамның айтқан сөзі қараңғыны жарық қылғандай барлық шындықты ортаға салып, күмәнді сейілтеді.
Қорытынды
«Анық» ұғымының астарында қазақ халқының ақиқатқа, таза еңбекке, сенімді достық пен адалдыққа деген терең құрметі жатыр. Күнделікті қарым-қатынаста күмәнді нәрседен бойды аулақ салып, нағыз құндылықтарға жүгіну — осы мақалдардың бүгінгі ұрпаққа қалдырған басты сабағы.