Аурухана дәлізінде тұрған науқас үшін компьютерлік томография (КТ) мен магнитті-резонанстық томография (МРТ) бір-бірінен еш айырмасы жоқ сияқты көрінеді: екеуінде де адам дөңгелек туннель тәрізді үлкен аппараттың ішіне жатады, екеуі де ағзаның ішкі құрылысын қабат-қабат кескін түрінде экранға шығарып береді. Алайда бұл сыртқы ұқсастық қана. Құрылғылардың жұмыс істеу тетігі, адам ағзасына әсері және қандай ауруды анықтауға қауқарлы екені жер мен көктей. Бірі қаңқа сынығы мен өкпенің тынысын анық көрсетсе, екіншісі жұлын мен мидың жұқа талшықтарын жіпке тізгендей ашып береді. Дәрігер белгілеген тексеруге барар алдында немесе денсаулыққа қатысты дербес шешім іздегенде, осы екі әдістің табиғатын ажырата білу өте маңызды.
Физикалық табиғаты: рентген сақинасы мен қуатты магнит
Компьютерлік томография — кәдімгі рентгеннің күрделі әрі мың есе дамыған нұсқасы. Кәдімгі рентген аппараты денеден сәуле өткізіп, бір ғана жазық көлеңке түсірсе, КТ аппаратының ішіндегі сәуле шығарғыш түтік пен детекторлар науқастың айналасында секундына бірнеше рет шыр көбелек айналады. Олар денені жүздеген қырынан жарып өтіп, тіндердің тығыздығын өлшейді. Тығыз сүйектер сәулені қатты ұстап қалып, ақ түспен жарқырайды, ал ауаға толы қуыстар қара түсті болып шығады. Арнайы бағдарлама осы мыңдаған сәулелік көрсеткіштерді жинақтап, үш өлшемді нақты көлемді суретке айналдырады. Бар болғаны бірнеше секунд ішінде ағзаның кез келген бөлігінің көлденең «тілігі» дайын болады.
Магнитті-резонанстық томографияның жұмысында рентген сәулесі атымен жоқ. Бұл әдіс физиканың мүлдем басқа заңына — ядролық магниттік резонанс құбылысына негізделген. Біздің денеміздің 60-70 пайызы судан тұрады, ал су молекуласы сутек атомдарынан құралатыны белгілі. Әдеттегі жағдайда бұл сутек протондары бейберекет бағытта айналып жатады. Науқас МРТ аппаратының күшті магнит өрісіне (күші Жердің магнит өрісінен 30-50 мың есе артық) кірген сәтте, барлық сутек протондары бір түзудің бойына сапқа тұра қалады. Осы кезде аппарат қысқа радиожиілікті толқын жібереді де, атомдар бұл толқынды жұтып алып, қайтадан өзінен сигнал таратады. Тіндегі судың мөлшеріне қарай бұл жауап әртүрлі болады: майлы тін басқаша, бұлшықет басқаша, ісінген аймақ мүлдем бөлек жауап қайтарады. Аппарат осы толқындардың жаңғырығын қабылдап, керемет дәл кескін құрастырады.
Қарапайым тілмен айтқанда: КТ ағзаның тығыздығы мен қаттылығын бағаласа, МРТ ондағы сұйықтық пен судың химиялық күйін оқиды. Осыдан барып екі зерттеудің қолданылу аясы бірден екіге бөлінеді.
Сәулелік жүктеме: радиация қаупі қай деңгейде?
Диагностикаға жолдама алған әрбір адамды бірінші кезекте «Денсаулығыма зиян емес пе?» деген сұрақ мазалайды. Бұл тұрғыда МРТ абсолютті қауіпсіз әдіс болып саналады. Мұнда иондаушы (радиациялық) сәулелену жоқ. Қуатты магнит өрісі мен радиожиілік толқындары адамның жасушалық деңгейінде генетикалық мутация тудырмайды немесе тінге сәуле жинақтамайды. Сондықтан МРТ-ны қажет болған жағдайда тіпті күн сайын, айлап қайталап түсіруге болады, ол үшін белгіленген жылдық шектеу жоқ.
Ал компьютерлік томографияда жағдай басқаша. Мұнда иондаушы сәуле пайдаланылады. Адамның табиғи ортадан (ғарыштан, топырақтан, құрылыс материалдарынан) жылына алатын табиғи радиациялық мөлшері орта есеппен 2–3 миллизиверт (мЗв) шамасында болады. КТ аппаратында бір тексеруден өткенде осы жүктеменің бірнеше айлық немесе бірнеше жылдық көлемі бір сәтте алынады:
- Бас сүйегінің КТ-сы: шамамен 1–2 мЗв (шамамен 6-8 айлық табиғи фон);
- Кеуде қуысының (өкпенің) КТ-сы: 5–7 мЗв (2-3 жылдық табиғи фон);
- Іш қуысы мен кіші жамбастың контрастты КТ-сы: 10–15 мЗв (4-6 жылдық табиғи фонға дейін жетуі мүмкін).
Бұл сандардан шошып, зерттеуден бас тартудың қажеті жоқ. Заманауи төмен дозалы КТ аппараттарында сәулелену көлемі барынша азайтылған. Мәселен, ауыр жол апатына ұшыраған немесе өкпесінің 70 пайызы қабынып тұрған науқас үшін КТ-дан келетін теориялық сәулелік қауіп дер кезінде диагноз қойылмаған жағдайдағы өлім қаупімен салыстырғанда түкке тұрғысыз. Алайда, себепсізден-себепсіз, профилактика үшін ғана КТ-ға түсе беру — ағзаға артық сәулелік салмақ салатын өрескел қателік.
Қай ағзаға қайсысы тиімді?
Зерттеу түрін таңдау аурудың табиғатына, тексерілетін тіннің құрылымына және уақыт факторына тікелей байланысты.
Компьютерлік томографияның (КТ) үстемдігі:
КТ сүйек пен ауаға толы құрылымдарды бейнелеуде абсолютті көшбасшы. Рентген сәулесі тығыз заттардан нашар өтетіндіктен, сүйек құрылымы өте айқын, геометриялық тұрғыдан бұрмаланбай көрінеді. Сондықтан КТ мына жағдайларда таптырмас құрал:
- Ауыр жарақаттар мен сынықтар: бас сүйек, жамбас, омыртқа сынықтары, көлік апатынан кейінгі күрделі жарақаттар. КТ жарықшақтардың қай бағытта ығысқанын 3D форматында көрсетеді;
- Өкпе және кеуде қуысы аурулары: пневмония, туберкулез, өкпе эмфиземасы, өкпе артериясының тромбоэмболиясы (ангиография арқылы). МРТ қозғалып тұрған тыныс алу жүйесі мен ауаға толы кеңістікті КТ сияқты анық көрсете алмайды;
- Жедел қан құйылу (геморрагиялық инсульт): кенеттен басы ауырып құлаған науқасқа ең бірінші кезекте КТ жасалады. Небәрі 2-3 минутта ми ішінде жаңа шыққан қанның бар-жоғын анықтауға болады;
- Бүйрек пен несеп жолдарындағы тастар: минералды тығыз тастар КТ суретінде бірден көзге түседі.
КТ-ның тағы бір басты артықшылығы — жылдамдығы. Бүкіл тексеру 1 минуттан 5 минутқа дейін ғана созылады. Жансақтау бөліміндегі ес-түссіз жатқан немесе өкпесі қысылып, тыныс алуы қиындаған ауыр науқасты ұзақ ұстап отыру мүмкін емес кезде КТ ғана құтқарады.
Магнитті-резонанстық томографияның (МРТ) үстемдігі:
МРТ су мен майға бай жұмсақ тіндерді, нерв талшықтарын зерттеуде теңдессіз дәлдікке ие. Сүйек қабырғаларының артында жасырынған нәзік тіндерді КТ анықтай алмаса, МРТ оларды еш кедергісіз сараптайды:
- Бас миы мен жұлын: ишемиялық инсульттің алғашқы сағаттары (КТ-да бұл әлі көрінбеуі мүмкін), шашыраңқы склероз, ми қабынулары, мидың ұсақ тамырлық патологиялары;
- Омыртқааралық жарықтар (грыжа): жұлын бағанасының қысылуы, нерв түбіртектерінің зақымдануы, жұлын сұйықтығының айналымы МРТ-да ғана жіліктеп көрінеді;
- Буындар мен байламдар: тізедегі менисктің жыртылуы, айқас байламдардың үзілуі, иық буынының шеміршек зақымдары — бұлар сүйек емес, жұмсақ құрылымдар болғандықтан, КТ оларды көре алмайды;
- Онкология: ісіктердің көлемін, олардың көрші бұлшықеттерге немесе тамырларға қаншалықты терең өсіп кіргенін, метастаздардың жұмсақ тіндерге таралуын бағалау;
- Кіші жамбас ағзалары: жатыр, аналық бездер, қуық асты безі (простата) аурулары мен қатерлі жаңа түзілімдерін сатылау.
Мәселен, футболшы алаңда тізесін қайырып алғанда, сүйек сынса — КТ, ал мениск немесе байлам үзілсе — тек МРТ қажет болады.
Шектеулер мен қарсы көрсетілімдер
МРТ аппараты — өте алып, қуатты электромагнит. Сондықтан оған кіретін науқастың денесінде магнитке тартылатын ферромагнитті металдар мүлдем болмауы шарт. Ескі үлгідегі кардиостимуляторлар, құлақ ішіндегі кохлеарлы импланттар, ми тамырларына қойылған кейбір металл клипсалар үлкен қауіп тудырады: магнит оларды қозғалтып жіберуі немесе қыздырып жіберуі мүмкін. Қазіргі титан пластиналар мен заманауи тіс импланттары көбіне қауіпсіз болғанымен, олардың сертификаты тексерілуі тиіс. Сонымен қатар, МРТ зерттеуі 20-дан 50 минутқа дейін созылады, аппарат ішінде қатты тарсылдаған шу болады және бұл жабық кеңістіктен қорқатын (клаустрофобиясы бар) жандарға ауыр тиеді.
Ал КТ үшін металдың аса қаупі жоқ (тек суретте жарқырап, кескінді бұлыңғырлатуы мүмкін). Бірақ КТ-ның ең басты тыйымы — жүктілік. Иондаушы сәуле дамып келе жатқан ұрыққа аса қауіпті, сондықтан ана өміріне тікелей қатер төнген аса өткір жағдайлардан басқа уақытта жүкті әйелдерге КТ тағайындалмайды. Сонымен бірге, КТ көбінесе йод негізіндегі контрастпен жасалатындықтан, бүйрек жеткіліксіздігі бар науқастардың креатинин деңгейі міндетті түрде тексеріледі.
Негізгі айырмашылықтардың салыстырмалы көрсеткіші
Параметр
Компьютерлік томография (КТ)
Магнитті-резонанстық томография (МРТ)
Әсер етуші күш
Рентгендік сәулелену
Магнит өрісі және радиожиілік толқындары
Сәулелік жүктеме
Бар (орташа есеппен 1–15 мЗв аралығында)
Жоқ (радиация нөлге тең)
Тексеру ұзақтығы
Өте жылдам (1–5 минут)
Ұзақ (20–50 минут)
Нені жақсы көреді?
Сүйектер, тығыз тіндер, өкпе, қан кету ошағы
Ми, жұлын, буын шеміршектері, бұлшықет, ісіктер
Негізгі шектеулер
Жүктілік, жиі қайталауға болмайтын сәуле дозасы
Кардиостимуляторлар, денедегі металдар, клаустрофобия
Қорытынды шешім: қайсысын таңдаған дұрыс?
Көптеген адамдар арасында «МРТ заманауи әрі қымбат болғандықтан, ол КТ-дан барлық жағынан артық» деген қате пікір қалыптасқан. Тіпті құлап қалып аяғын ауыртып алғанда немесе өкпесі қабынғанда, өз бетінше МРТ орталықтарына жазылып, уақыты мен қаражатын босқа жұмсайтындар бар. Шын мәнінде, медицинада «мықты» немесе «әлсіз» аппарат деген түсінік жоқ, тек белгілі бір клиникалық жағдайға «сәйкес келетін» және «сәйкес келмейтін» әдіс бар.
Өкпеңізде күдікті дақ болса немесе басыңызды қатты соғып алып, сызат түсті ме деген қауіп туса — таңдау сөзсіз КТ болуы керек. Ал егер беліңіз ұйып, ауырсыну аяққа берілсе, басыңыз жиі айналып, дәрігер ми талшықтарының жағдайын тексергісі келсе — МРТ таптырмас көмекші. Қай зерттеуді таңдау керек деген түйінді сұрақты науқас емес, клиникалық белгілерді саралаған тәжірибелі дәрігер шешуге тиіс.