Күйік кезіндегі алғашқы көмек: май мен тіс пастасы неге қауіпті және теріні қалай дұрыс құтқару керек?

Күйік шалған сәтте адамдардың көбі абыржып қалып, зардап шеккен жанға көмектесемін деген ниетпен жағдайды одан сайын ушықтырып алады. Тұрмыста кең таралған «май жағу», «айран құю» немесе «тіс пастасын сылау» секілді халықтық кеңестердің артында жазылмас жарақат пен терең тыртықтар жатыр. Күйікке алғашқы минуттарда дұрыс араласпау терінің өліктенуіне (некроз) және қауіпті инфекциялардың түсуіне тікелей жол ашады.

«Ескі әдеттердің» астарындағы физиологиялық қауіп

Күйікке май, тіс пастасы немесе майлы жақпамайларды (соның ішінде пантенолды бірден көпіртіп жағуды) бірден пайдалануға неліктен қатаң тыйым салынады? Мұның нақты физикалық және биологиялық себептері бар:

• Өсімдік майы мен жануар майы: Тері бетіне жағылған май ауа өткізбейтін қалың термо-пленка түзеді. Жоғары температура тіннің терең қабаттарына қарай тарай береді, өйткені май оның сыртқа, ауаға таралуына кедергі жасайды. Нәтижесінде, сырты салқындағандай көрінгенімен, ішкі ұлпалар «пісіп», күйік деңгейі I дәрежеден II немесе III дәрежеге ауысады.
• Тіс пастасы: Құрамында фтор, абразивті заттар, бояғыштар мен ментол бар. Паста уақытша жалған «салқындық» сезімін бергенімен, зақымдалған нәзік дерма қабатына химиялық қосымша күйік салады, тітіркендіреді және күрделі аллергиялық реакция тудырады. Сонымен қатар, тіс пастасы құрғап, қабыршақтанып, кейін дәрігерге оны жарадан қырып тазалауға тура келеді — бұл науқасқа үлкен азап әкеледі.
• Айран, қаймақ, жұмыртқаның ағы: Бұл тағамдар стерильді емес. Олардың құрамындағы бактериялар жарақаттанған ашық теріге түскенде инфекция ошағын қалыптастырып, іріңдеу қаупін бірнеше есе арттырады.

Теріні салқындатудың дәлелденген алгоритмі

Күйік кезіндегі басты міндет — тіндерде сақталып тұрған жылу энергиясын тез арада сыртқа шығару және ісінуді азайту.

1. Салқын ағынды су: Жарақат алған аймақты бірден ағып тұрған салқын (15–20 °C шамасындағы) судың астына ұстаңыз. Тұрмыстық су құбырындағы кәдімгі салқын су ең тиімді құрал болып табылады.
2. Уақыт шегі: Салқындату ұзақтығы кемінде 15–20 минут болуы керек. 2–3 минут суға ұстап алып шығу жеткіліксіз, себебі тіндердің терең қабатындағы жоғары қызу бірден бәсеңдемейді.
3. Мұз қолдануға болмайды: Күйікке мұз басуға үзілді-кесілді тыйым салынады. Мұз зақымдалған қан тамырларының күрт тарылуына (спазм) әкеледі, қан айналымын тоқтатады және термиялық күйіктің үстіне суықтан болатын үсік жарақатын қоса жамайды.
4. Қысып тұрған заттарды шешу: Ісіну басталып кетпей тұрып, жарақаттанған аяқ-қолдағы сақина, сағат, білезік сияқты заттарды тез арада шешіп алыңыз. Киім теріге жабысып қалса, оны жұлқып тартпай, жабыспаған тұстарын қайшымен абайлап кесіп тастаңыз.
5. Таңғыш: Салқындатқаннан кейін жараның бетін стерильді дәкемен немесе таза, дымқыл матамен қыспай, бос қана жабыңыз. Мақта пайдаланбаңыз, себебі оның талшықтары жараға жабысып қалады.

Күлдіреуіктер пайда болса не істеу керек?

Теріде сұйықтыққа толған көпіршіктер (күлдіреуіктер) пайда болса, бұл кемінде II дәрежелі күйіктің белгісі. Оларды жаруға, тесуге немесе сылуға қатаң тыйым салынады.

Күлдіреуіктің ішіндегі сұйықтық (серозды экссудат) — бұл ағзаның табиғи қорғаныш реакциясы. Ол астындағы жаңа түзіліп келе жатқан жұқа дерманы бактериялардан, микробтардан қорғайтын мінсіз биологиялық стерильді тосқауыл. Егер көпіршікті жарсаңыз, ашық қақпа пайда болып, инфекция тікелей қанға немесе тінге өтеді. Егер көпіршік өздігінен жарылып кетсе, спиртсіз антисептикпен (мысалы, хлоргексидин) өңдеп, стерильді таңғышпен жауып, дәрігерге қаралу қажет.

Күйік дәрежелері және дәрігерге қаралу критерийлері

Күйіктің ауырлығы оның тереңдігіне байланысты бөлінеді:

• I дәреже: Терінің беткі қабатының (эпидермис) қызаруы, ісінуі және басылмайтын ауырсыну. Күлдіреуік болмайды. Әдетте 3–5 күнде өздігінен жазылады (мысалы, күнге күю).
• II дәреже: Қатты ауырсынумен қатар мөлдір сұйықтыққа толған күлдіреуіктердің шығуы. Терінің тереңірек қабаты зақымданады.
• III дәреже: Терінің барлық қабаттарының жансыздануы. Тін ағарып, сұрланып немесе қарайып кетеді. Жүйке ұштары күйіп кеткендіктен, бұл аймақта ауырсыну сезілмеуі мүмкін.
• IV дәреже: Тері, май қабаты, бұлшықет, тіпті сүйекке дейін күйіп, көмірленуі.

Шұғыл жедел жәрдем шақыруды немесе травматологияға баруды талап ететін жағдайлар:

1. Күйік аумағы ересек адамның алақанынан үлкен болса (адамның бір алақаны дене бетінің шамамен 1%-ын құрайды; егер күйік 2-3 алақаннан асса — міндетті түрде дәрігер қажет).
2. Күйік бет, мойын, көз, қол басы, табан, ірі буындар немесе шап аймағына түссе (мұндай жерлерде тыртықтар қозғалысты шектеп тастауы мүмкін).
3. Күйік аймағында сезімталдық жоғалып, тері ағарып немесе күйе тәрізді қарайып кетсе (III–IV дәреже).
4. Зардап шеккен адам — жас нәресте немесе егде жастағы қария болса (олардың терісі жұқа әрі ағзасы тез уланады).
5. Жарақат химиялық заттардан (қышқыл, сілті) немесе электр тогынан болса.
6. Түтінге улану белгілері байқалса: тыныс алу қиындап, дауыс қарлығып, мұрын-ауыз маңында күйе іздері болса (тыныс алу жолдарының күйігіне күдік).

Есте сақтайтын түйін

Күйік кезіндегі алтын ереже қарапайым: «Тек суық су, стерильді құрғақ таңғыш және дәрігер көмегі». Тоңазытқыштағы майды, тіс пастасын немесе дәріханадағы күрделі жақпамайларды ұмытыңыз. Алғашқы 20 минуттағы ең ұлы ем — кәдімгі салқын су.