Қазақ дүниетанымында балапан бейнесі – өмірдің бастауы, жаңа ұрпақтың нәзік те пәк қалпы. Ата-бабамыз айналадағы табиғат пен құстар тіршілігіне көз сала отырып, ұя басу мен балапан өргізу үдерісін адамның отбасылық өмірімен, бала тәрбиесімен терең байланыстырған. Қанаттанбаған қорғансыз балапанға қамқорлық жасау, оны баулып ұшыру – ата-ананың басты парызы мен жауапкершілігі. Сондықтан да ұядағы тәрбие келешектегі азаматтық тұлғаның негізін қалайды.
Балапан туралы мақалдар
Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі.
***
Балапан басына, тұрымтай тұсына.
***
Құс тамағы үшін қолға түседі, Балапаны үшін торға түседі.
***
Балапанды торғайлар Өрт болмасын тілейді. Балаларға аналар Дерт қонбасын тілейді.
***
Үйректің балапанын жүзуге үйретпе.
Түсіндірме
Ұядағы өнеге және ұрпақ сабақтастығы
«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген қағида отбасындағы тәрбиенің шешуші рөлін көрсетеді. Бала өз ортасындағы үлкендердің сөзі мен ісін бақылап өседі де, өмірлік жолында сол көрген-білгенін қайталайды. Бұл нақыл әр ата-анаға үлкен жауапкершілік жүктейді: ұрпағыңның парасатты болғанын қаласаң, ең алдымен шаңырақта дұрыс өнеге көрсету қажет.
Ата-аналық жанкештілік пен ана тілегі
«Құс тамағы үшін қолға түседі, Балапаны үшін торға түседі» деген сөз перзент үшін жасалатын құрбандықты сипаттайды. Аңқау құс жем іздеп жүріп тұзаққа түсуі мүмкін, алайда балапанына қауіп төнгенде ол саналы түрде өзін қатерге тігіп, торға түсуге дейін барады. Адам баласында да осы қасиет айқын: ата-ана баласының амандығы үшін кез келген ауыртпалыққа төтеп береді.
Осы ой «Балапанды торғайлар Өрт болмасын тілейді. Балаларға аналар Дерт қонбасын тілейді» деген жолдармен сабақтасады. Мұнда құстың ұясын өрттен қорғаштаған алаңы мен ананың баласы үшін дерттен араша сұраған шынайы жүрек лүпілі қатар өрілген.
Дүрбелең кезең мен берекесіздік көрінісі
«Балапан басына, тұрымтай тұсына» нақылы ауыр сынақ түскен, ел іргесі шайқалған қиын-қыстау шақты бейнелейді. Мұндай сәтте ортақ мүдде ұмытылып, әлсіз балапан өз жанын сауғалап, жыртқыш тұрымтай өз олжасын күйттейді. Бұл мәтел ынтымақ ыдырап, әркім тек қара басының қамын ойлап кеткен келеңсіз ахуалды дөп басып жеткізеді.
Туа біткен бейімділік пен дарын
«Үйректің балапанын жүзуге үйретпе» сөзі тумысынан белгілі бір қасиетке ие жандарға қатысты айтылады. Үйрек балапаны суға түскен сәттен бастап жүзе біледі, себебі бұл – оның болмысы. Сол сияқты, табиғи дарыны бар шебер адамға білгішсініп ақыл айтудың, оның туа бітті қабілетіне күмән келтірудің қажеті жоқ.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Балапан басына, тұрымтай тұсына» тіркесі қандай мағынада қолданылады?
Бұл сөз ел басына ауыртпалық немесе дүрбелең түсіп, жұрттың бірлігі бұзылған кезде айтылады. Әркім өз басын құтқаруға тырысып, ортақ тірлік пен қамқорлық ұмытылған бытыраңқы жағдайды білдіреді.
«Үйректің балапанын жүзуге үйретпе» мақалының негізгі түйіні не?
Мақалдың түйіні – әр адамның өзіне тән туа біткен қабілеті мен шеберлігін құрметтеуде. Өз ісін табиғи түрде жақсы білетін немесе бейімділігі жоғары адамға орынсыз ақыл айтудың артық екенін меңзейді.
Құстың балапаны үшін торға түсуі нені білдіреді?
Бұл – ата-аналық шексіз махаббат пен жанашырлықтың бейнесі. Құстың балапанын қорғау үшін өзін өлімге не тұзаққа байлауы адам бойындағы перзентіне деген жанкешті қамқорлықпен пара-пар.