Құрбы мен құрдас туралы халық даналығы: замандас сыйы және сырластық шегі
Құрбы мен құрдастық қарым-қатынас — адам өміріндегі ең еркін, көңілге медет беретін ерекше байланыс. Қазақ ұғымында құрдас тек туған жылы сәйкес келетін қатарлас қана емес, заманы, мұраты мен көңілі жарасқан рухани серік саналады. Бабаларымыздан қалған мақалдар мен мәтелдер бұл сыйластықтың қуанышын дәріптеп қана қоймай, жақын адамдар арасындағы шекара мен әдеп сақтаудың маңызын да дөп басып ескертеді.
Құрбы мен құрдас жайлы мақал-мәтелдер
Жасы бір құрдас емес, заманы бір – құрдас.
***
Көп сөйлеген я жолдасынан, я құрдасынан айрылады.
***
Әкесі құрдастың баласы құрдас.
***
Көп жасаған құрдасынан айырылады, көңілі қараң сырласынан айырылады.
***
Жақсы келін құрдасыңдай болар, жақсы ұлың сырласыңдай болар.
***
Құрдас тапқан құл азбас, жолдас тапқан ер азбас.
***
Құдағиың құрдасыңдай болсын, құдаң шын досыңдай болсын.
***
Көргенсізбен құрдас болма, опасызбен сырлас болма.
***
Тамыр түбі — дау, құрбы түбі — жау.
Мақалдардағы өмірлік тәлім мен мән-мағына
Замандастық түсінік пен ортақ көзқарас
«Жасы бір құрдас емес, заманы бір – құрдас» деген сөз тектілік пен түсіністіктің жас мөлшеріне ғана тәуелді емес екенін айқындайды. Бір дәуірдің тынысын бірдей сезініп, ортақ құндылықтарды қастерлеген адамдардың ой-өрісі тең түседі. Қатар өскен немесе көңілі ұғысқан құрбы-құрдастың қолдауы өмірде жол табуға, қиындықты жеңіл өткеруге септігін тигізеді. Сондықтан сенімді серік табу — адамның бағын еселейтін үлкен байлық.
Құпияны сақтау, тілге сақтық және арақашықтық
Құрбылар арасындағы еркіндік пен ашықтық шектен шыққанда, реніш пен өкініш туындауы мүмкін. «Көп сөйлеген я жолдасынан, я құрдасынан айрылады» деген нақыл сөздің артық айтылуы серіктестікті бұзатынын ескертсе, «Тамыр түбі — дау, құрбы түбі — жау» мақалы тым бейқам сенімнің қаупін меңзейді. Бар құпиясын білетін ең жақын адам өкпе-наз кезінде ең қауіпті қарсыласқа айналуы ғажап емес. Сол себепті кез келген достық пен құрдастықта сыйластықты сақтайтын шекара қажет.
Әулеттік жарасым мен сыйластық сабақтастығы
Қазақ салтында құрдастық тек екі адамның ғана арасындағы қатынас болып қалмайды, ол тұтас әулеттерді жақындастырады. «Әкесі құрдастың баласы құрдас» тәмсілі ұрпақтар арасындағы достықтың жалғасуын, ата-баба абыройының құрметтелуін білдіреді. Сондай-ақ отбасындағы келін мен ұлдың ақылдылығы, құдағи мен құданың жарасымды қарым-қатынасы да құрдастың ашық, жайлы көңілімен өлшенген.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жасы бір құрдас емес, заманы бір – құрдас» мақалының негізгі мәні неде?
Бұл мақал нағыз құрдастықтың тек құжаттағы жаспен емес, дүниетаным мен ортақ заман тынысын түсінумен бағаланатынын білдіреді. Ойы мен мүддесі бір адамдар жас айырмашылығына қарамастан бір-біріне құрдастай жақын бола алады.
Неліктен құрбымен қарым-қатынаста шекара ұстану қажет деп саналады?
«Тамыр түбі — дау, құрбы түбі — жау» мақалы көрсеткендей, тым шексіз ашылу мен ішкі сырларды түгел ақтару кейін араға салқындық түскен жағдайда өзара ренішке немесе дүрдараздыққа соқтыруы мүмкін. Сабыр мен сақтық — достықтың ұзақ сақталуының кепілі.
«Әкесі құрдастың баласы құрдас» деген сөз қандай мағына береді?
Бұл — үлкендер арасындағы достық пен сыйластықтың кейінгі ұрпаққа мұра ретінде жалғасуын білдіретін халықтық қағида. Ата-анасы сыйласқан адамдардың перзенттері де бірін-бірі бөтенсімей, өзара еркін әрі бауырмал қарым-қатынас құрады.
Қандай адамдармен құрдас немесе сырлас болуға кеңес берілмейді?
Халық даналығы «Көргенсізбен құрдас болма, опасызбен сырлас болма» деп анық айтқандай, тәрбиесі таяз, өзімшіл және сөзінде тұрмайтын адамдармен серік болудан сақтанған абзал.
Түйін
Құрбы мен құрдас — өмірдің қызығы мен қиындығын бірге бөлісетін замандас серіктер. Халық даналығы олармен қарым-қатынаста адалдықты, әзіл-қалжыңдағы жарасымды жоғары қоя отырып, ауызбіршілік пен орынды сақтықты да ұмытпауды өсиет етеді.