Уайым мен қайғы туралы халық даналығы
Өмір болған соң қуаныш пен күдік, үміт пен уайым қатар жүреді. Қазақ дүниетанымында уайым жай ғана жан күйзелісі емес, адамның жауапкершілігі мен көрегендігінің де белгісі саналған. Сонымен қатар бабаларымыз торығуға бой алдырмай, кез келген түйткілді тәуекел мен байыпты әрекет арқылы еңсеруге шақырған. Төменде атадан балаға жеткен осы тақырыптағы нақыл сөздер жинақталған.
Уайым – ердің қорғаны.
***
Уайым түбі – теңіз, батасың да кетесің; тәуекел түбі – қайық, мінесің де өтесің.
***
Көлден кетсе – жалбыз мұң, елден кетсе – жалғыз мұң.
***
Біреуге мал қайғы, біреуге жан қайғы.
***
Бір тәуекел бұзады мың қайғының қаласын, бір жақсы сөз бітірер мың көңілдің жарасын.
***
Айлас қатын – мұңдас.
***
Алты қатын асқа барса, әрқайсысы өзінің мұңын айтар.
***
Қара арғымақ қартайса – қарға адым жер мұң болар, қара көзден нұр тайса – бір көруге мұң болар.
***
Қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан қайғы.
***
Байтал түгіл бас қайғы.
Түсіндірме: Жауапкершілік пен қамқорлықтың қалқаны
Мақалдарда уайым тек жабырқау мағынасында айтылмайды. Түсіне білген жанға уайым — ер-азаматтың алдын болжап, отбасы мен еліне төнер қауіп-қатердің алдын алуға ұмтылуы. Ертеңгі күнді, жақындарының амандығын ойлап қам жеген адам әрдайым сақ жүреді, жеңілтек қадамдардан тартынады. Бұл тұрғыдан алғанда, байсалды уайым — адамды қателіктен қорғайтын сақтық қалқаны.
Түсіндірме: Қайғыны жеңетін тәуекел күші
Ішкі уайым шектен шығып, әрекетсіздікке ұласса, адамды түпсіз тұңғиыққа тартады. Мұндай сәтте халық даналығы тәуекелге бел бууды алға тартады. Мың ойланып, бір орында қалудың орнына батыл қадам жасап, іске көшу — қайғы бұлтын сейілтетін жалғыз жол. Бір ғана батыл қадам мен жылы сөздің өзі сан күн бойы жиналған ауыр шерді тарқатуға қауқарлы.
Түсіндірме: Өмірлік құндылықтар мен басымдықтар қайшылығы
Әр адамның көтерген жүгі мен уайымы әртүрлі. Біреу өткінші дүние мен мал-мүлікті ойлап күйзелсе, енді біреуге өмір мен денсаулық, ар мен жан тазалығы қымбат. Нақылдар адамдардың жан дүниесі бірдей еместігін, қиын-қыстау кезең туғанда пендешілік тірліктің бәрі кейін ысырылып, ең әуелі бас амандығы мен адамгершілік басты орынға шығатынын дәл аңғартады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Уайым – ердің қорғаны» мақалының негізгі түйіні неде?Мұндағы уайым — босқа салысу емес, ер азаматтың болашаққа алаңдап, ел-жұртын қатерден аман сақтау үшін жасайтын сақтығы мен жауапкершілігі.
Уайымға батқан адамға мақалдар қандай жол көрсетеді?Бабалар сарыуайымға салынбай, тәуекелге бел буып, нақты іс-әрекетке көшуге және жылы сөзбен демеу табуға үндейді.
Неліктен мақалдарда мал қайғысы мен жан қайғысы салыстырылады?Өмірде адамдардың көзқарасы мен басымдығы әрқилы келеді: біреу дүниеге байланса, басқа біреу өмірдің шынайы құндылығы денсаулық пен тіршілік екенін түсінеді.
Қорытынды
Уайым туралы қазақ мақал-мәтелдері — адам болмысын терең танудың нәтижесі. Олар өткінші уайымның шырмауында қалмай, ақылмен қам жасап, тәуекелмен алға жылжуды өсиет етеді.