Қазақ дүниетанымында «құрт» сөзі қос мағыналы, терең философиялық сипатқа ие ұғым. Бір жағынан, ол – дала тұрмысындағы ұзақ сақталатын, жорық пен қыстың қатал шағында адамға қуат беретін стратегиялық тағам, ақ дәмнің төресі. Екінші жағынан, көзге көрінбей өзекке түсетін жәндік немесе дерт мағынасында қолданылып, қоғамдағы алауыздық пен ішкі қауіптің бейнесі ретінде суреттеледі. Халықтың сөздік қорында бұл екі ұғым да дәл байқампаздықпен өрілген.
Құрт туралы халық мақалдары
Қара құрт жесе, қой семіреді.
***
Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
***
Ағаштың құрты — ағашты құртты.
***
Ел ішінде жұрт жүреді, Ет ішінде құрт жүреді.
***
Тұрып қалған суда құрт пайда болады.
***
Қартайған ағашты құрт басады.
***
Жылтыраған сырты бар, Бұршағының құрты бар.
***
Құрыған ағаштың құрты да аш-арық.
Тағамның мәні мен отбасылық құндылықтар үйлесімі
«Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын» деген нақыл қазақ қоғамындағы ер азаматтың болмысын өте шынайы әрі жылы бейнелейді. Мұнда батырлық сыртқы майдандағы ерлікпен ғана шектелмейді, шаңырақтағы қарапайым еңбекпен және жанұяға деген құрметпен ұштасады. Құрт қайнату – көп күш пен төзімді қажет ететін тұрмыстық шаруа. Сондықтан сыртта айбынды болған тұлғаның үйге келгенде қарапайым шаруаға жәрдемдесуі оның мәртебесін төмендетпейді, керісінше кішіпейілділігі мен жанашырлығын дәріптейді.
Ішкі бүлік пен қоғамның бірлігі
Қазақ мақалдарында құрт көбіне іштен келетін қауіп-қатердің символы ретінде алынады. «Ел ішінде жұрт жүреді, Ет ішінде құрт жүреді» деген нақыл қоғамның ішкі тазалығы мен сақтықты меңзейді. Еттің құрты сырттан жабыспай, өз ішінен өрбитіні секілді, ел тұтастығына да ең бірінші ішкі жік пен алауыздық қауіп төндіреді.
Дәл осы ойды «Ағаштың құрты — ағашты құртты» деген сөз тіркесі одан әрі ширата түседі. Мықты діңгекті сырттан соққан дауыл құлата алмаса да, өзегіндегі құрт шірітіп тынады. Бұл – сыртқы дұшпаннан гөрі бірлікті бұзатын ішкі сатқындықтың зардабы орасан екенін ескертетін саяси-әлеуметтік философия.
Табиғат заңдылығы және тіршілік құбылыстары
Мақал-мәтелдердегі жәндік құрт бейнесі табиғаттың тозу, тоқырау құбылыстарын да дөп басады. Мәселен, «Тұрып қалған суда құрт пайда болады» деген қағида қозғалыссыз, әрекетсіз қалған тіршіліктің азғындауға ұшырайтынын білдіреді. Ағатын су таза болса, тоқтаған су бұзылады – бұл қоғамдық немесе жеке тұлғалық дамудағы қозғалыстың маңызын айшықтайды.
Ал «Қартайған ағашты құрт басады» мен «Құрыған ағаштың құрты да аш-арық» деген сөздер әлсіреген ортада оған тәуелділердің де күйі болмайтынын көрсетеді. Тірек болар діңгек қуарса, оның есебінен күнелткендер де береке таппайды. Сол сияқты «Жылтыраған сырты бар, Бұршағының құрты бар» деген нақыл адамның немесе істің сыртқы көркіне алданбай, ішкі мазмұнына мән беруге үндейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ел ішінде жұрт жүреді, Ет ішінде құрт жүреді» мақалы қандай мағына береді?Бұл мақал кез келген қауымның ішінде бүлік шығаратын, бірлікті ыдырататын ішкі алауыздықтар мен дұшпандық ниеттердің кездесетінін ескертеді. Ол қоғамды әрдайым ішкі тазалық пен қырағылыққа шақырады.
«Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын» деген тіркес нені білдіреді?Бұл – ер азаматтың сыртқы өмірдегі жауынгерлік қасиеті мен үй ішіндегі қарапайымдылығының, отбасына жасаған қамқорлығы мен еңбексүйгіштігінің табиғи үйлесімін білдіретін сөз.
«Ағаштың құрты — ағашты құртты» мақалының негізгі сабағы қандай?Мақал сыртқы соққыдан гөрі іштен шыққан бүлік пен араздықтың аса қауіпті екенін ұқтырады. Діңгекті өзектегі құрт құлататыны сияқты, елді немесе әулетті де ішкі жікшілдік әлсіретеді.
Құрт туралы халық мұрасы бір ғана ұғымның аясында күнделікті тіршілік дәмін де, адам болмысының күрделі қабаттарын да тең көрсете білген ойшылдықтың айғағы болып қала береді.