Қазақ тұрмысында тұсау — жай ғана малдың өрісін тарылтып, ұзап кетпеуі үшін қолданылатын жіп емес. Ол халықтық дүниетанымда шектеу мен еркіндік, бап пен тәрбие, сақтық пен жауапкершілік тепе-теңдігін білдіретін терең философиялық мәнге ие. Баланы қаз бастырып, өмір жолында сүрінбесін деген ниеттен тұсаукесер дәстүрі шықса, тұрмыстағы тұсау адамның өзін ұстауына, шаруасын реттеуіне өлшем болған.
Тұсау туралы мақал-мәтелдер жинағы
Тұсаулы ат сүріншек.
***
Тұсауы кесілмеген тай сүріншек.
***
Тұсауы кесілмеген тайдың жүрісі шабан.
***
Тұсаулы аттың жүрісі шабан.
***
Аттың тұсауын алсаң, өзіңді байла.
***
Тұсауы кесілмеген тай оңбас.
***
Ер дұшпансыз болмайды, Есек тұсаусыз болмайды.
***
Есегінде тұсау жоқ, Түйесіне қом жасамақ.
***
Есегіне қарай тұсауы.
***
Жер тұсауы түнде алынар.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық жігі
Бала тәрбиесі мен дер кезіндегі дайындық
«Тұсауы кесілмеген тай сүріншек», «Тұсауы кесілмеген тайдың жүрісі шабан» және «Тұсауы кесілмеген тай оңбас» деген сөздер жас ұрпақтың уақытылы тәрбие алып, өмірлік қадамдарын дұрыс бастауына тікелей қатысты. Егер жас балаға дер шағында еркіндік берілмесе, дағдылары шыңдалмаса және бата беріліп жолы ашылмаса, ол кейін кез келген істе қауқарсыз, жүрісі шабан әрі сүріншек болып қалады. Ата-ана баланың қадамына шектеу қоймай, керісінше оның өмірге бейімделуіне жол ашуы тиіс.
Еркіндік, шектеу және сақтық
«Тұсаулы ат сүріншек» және «Тұсаулы аттың жүрісі шабан» нақылдары кез келген шектеудің адам мүмкіндігіне тұсау болатынын меңзейді. Өрісі тарылған тұлпар алысқа шаба алмайды, сол сияқты қабілеті шектелген адам да өз деңгейінде нәтиже көрсете алмайды. Ал «Аттың тұсауын алсаң, өзіңді байла» сөзі еркіндік берілген тұста жауапкершіліктің екі есе артатынын ескертеді. Тұсауы шешілген жылқы қашып кетуі мүмкін болғандықтан, оның иесі бұрынғыдан да қырағы, сақ болуға тиіс.
Лайықтылық және істің реті
«Есегіне қарай тұсауы» мақалы әр іске, әр адамға өз дәрежесі мен қабілетіне сай талап қою керектігін еске салады. Орынсыз артық баға беру немесе жөнсіз қатаңдық таныту жараспайды. Сонымен бірге, «Есегінде тұсау жоқ, Түйесіне қом жасамақ» деген тіркес кішігірім күнделікті мәселесін реттей алмай жатып, үлкен іске қол созатындардың жеңілтектігін сынайды. Ал «Ер дұшпансыз болмайды, Есек тұсаусыз болмайды» мақалы өмірдегі заңдылықтарды — ел басқарған азаматтың сыналуы мен шаруа малының тәртіпсіз болмайтынын сабақтастырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Есегіне қарай тұсауы» нақылы қандай мағынада қолданылады?Бұл мақал әр нәрсенің өз деңгейіне, өлшеміне сай бағалануы керектігін білдіреді. Адамның мінезіне, қарым-қабілетіне немесе істеген ісіне сай әділ қарым-қатынас жасау қажеттігін меңзейді.
«Аттың тұсауын алсаң, өзіңді байла» сөзінің астарында қандай тәрбие жатыр?Мұнда еркіндік пен жеке жауапкершіліктің ұштасуы сөз болады. Малдың тұсауын шешу еркіндік сыйлағанымен, қадағалауды күшейтуді талап етеді. Яғни, біреуге еркіндік берілсе, бақылау мен сақтық та қатар жүруі керек.
Не себепті «Тұсауы кесілмеген тай сүріншек» деп айтылған?Бұл өмірге дайындық пен тәрбиенің маңызын білдіреді. Уақытында қолдау көрмеген, жолы ашылмаған және өмірлік дағдыларды үйренбеген жас келешекте кездескен кедергілерден оңай сүрінетінін ескертеді.
Түйін
Тұсау тақырыбындағы халық даналығы шектеу мен бостандықтың шекарасын ажыратуға үйретеді. Қазақ мақалдары әрбір істің өз реті, әр қадамның өз мерзімі бар екенін, сондай-ақ берілген еркіндіктің жауапкершілікпен ғана толығатынын айқын ұқтырады.