Науқас бөлмеден шығып кеткенімен, қауіп ауада қалықтап қала береді. Қызылша қоздырғышының өзге вирустардан басты айырмашылығы осында: жұқтырған адам жөтеліп не түшкіріп кеткен жабық кеңістікте вирус бөлшектері екі сағат бойы белсенді күйде сақталады. Лифтке кірсеңіз де, дәлізде жүрсеңіз де, ауру жұқтырған адаммен бетпе-бет кезікпестен-ақ дертке шалдығу әбден мүмкін. Оның үстіне, бұл вирус биологиялық тұрғыда адамзатқа мәлім ең жұққыш қоздырғыштардың бірі саналады.
Эпидемиологияда инфекцияның таралу қарқынын анықтайтын базалық репродуктивті сан (R0) бар. Бұл көрсеткіш бір науқастың иммунитеті жоқ ортада қанша адамға ауру жұқтыра алатынын білдіреді. Қарапайым маусымдық тұмау кезінде бұл көрсеткіш орта есеппен 1,3–1,5 шамасында болса, қызылшада R0 көрсеткіші 12-ден 18-ге дейін жетеді. Яғни, қорғанышы жоқ ұжымға кірген бір науқас айналасындағы 18 адамға дейін вирус тарата алады. Осындай аса жоғары биологиялық белсенділік кез келген профилактикалық олқылықты қателік ретінде кешірмейді.
Неліктен 80% немесе 90% қорғаныс жеткіліксіз?
Ұжымдық иммунитет — қоғамдағы вакцина алған адамдардың вирусқа қарсы тұтас «қалқан» түзуі. Бұл қалқан денсаулығына байланысты екпе алуға болмайтын жандарды (мысалы, қатерлі ісікпен күресіп жатқандарды немесе жаңа туған сәбилерді) сыртқы қауіптен аман сақтайды. Көптеген инфекциялар үшін тұрғындардың 70–80 пайызының иммунитеті жеткілікті болғанымен, қызылшаға келгенде бұл ереже жұмыс істемейді.
Қызылшаның жұғу қабілеті тым жоғары болғандықтан, инфекцияның таралу тізбегін тоқтату үшін қоғамның кемінде 95 пайызында тұрақты иммунитет қалыптасуы шарт. Егер бұл меже 90%-ға, тіпті 85%-ға дейін түссе, вирус өз жолындағы саңылауларды оңай тауып, қарқынды тарай бастайды.
Мәселені ушықтыратын тағы бір жайт — екпе алмаған адамдардың бір ортаға шоғырлануы. Егер балабақша тобындағы, мектеп сыныбындағы немесе тұтас бір көпқабатты тұрғын үй кешеніндегі балалардың басым бөлігіне екпе салынбаса, бұл аймақ «жарылыс қаупі бар ошаққа» айналады. Мұндай микроортада бір ғана жағдай тіркелсе, вирус тұтас ұжымды түгел жайлап, қала көлеміндегі өршуге ұласуы мүмкін.
«Иммундық амнезия»: қызылшаның жасырын қаупі
Көпшілік қызылшаны тек денеге бөртпе түсіріп, қызу көтеретін балалар сырқаты деп қате пайымдайды. Алайда ғылыми зерттеулер оның әлдеқайда қатерлі механизмін дәлелдеді: ол — «иммундық амнезия» құбылысы.
Қызылша вирусы ағзаға енген соң бұрын бастан өткерген аурулар мен екпелердің нәтижесінде жинақталған иммундық жасушаларды — жады B- және T-лимфоциттерін жояды. Ағза өзінің иммундық тәжірибесінен айырылып, «қайта жүктелген» компьютер секілді болып қалады. Соның салдарынан қызылшамен ауырып жазылған адам кейінгі екі-үш жыл ішінде пневмонияға, бактериялық отит пен ішек инфекцияларына қайтадан осал болып, ауыр күйде шалдығуы мүмкін. Яғни вирус тек өзі ғана залал келтіріп қоймай, өзге қоздырғыштарға да жол ашып береді.
Ересектерге қайта екпе салдыру қажет пе?
Ересек жаста қызылша әлдеқайда ауыр өтеді: өкпенің қабынуы (пневмония), көру қабілетінің төмендеуі және орталық жүйке жүйесінің зақымдануы (энцефалит) сияқты асқынулар ересектер арасында жиірек кездеседі. Егер сіз бала күніңізде толық екпе алғаныңызға сенімді болмасаңыз немесе екпе картаңыз жоғалған болса, мәселені өз бетіңізбен реттеудің нақты қадамдары бар:
- Лабораториялық талдау тапсыру: Кез келген клиникалық зертханадан қызылша вирусына қарсы IgG антиденелеріне қан тапсыру қажет. Бұл сандық немесе сапалық тест ағзаңызда қорғаныш деңгейінің бар-жоғын нақты көрсетеді.
- Нәтижені бағалау: Егер IgG көрсеткіші оң әрі қорғаныс деңгейінен жоғары болса — иммунитетіңіз бар, қауіптенудің қажеті жоқ. Ал көрсеткіш теріс немесе шектік мәнде болса — сіз вирусқа осалсыз, екпе қажет деген сөз.
- Вакцинациядан өту: Дәрігер кеңесінен кейін қызылшаға қарсы вакцинаны қабылдау ұсынылады. Бұрын екпе алмаған немесе мәртебесі белгісіз ересектерге әдетте арасына кемінде 1 ай салып екі доза енгізіледі.
Қарсы көрсетілімдер: кімдерге екпе салдыруға болмайды?
Қызылшаға қарсы вакцина — әлсіретілген тірі вирус негізінде жасалған дәрі-дәрмек. Сол себепті оның қатаң шектеулері бар:
Вакцина жүкті әйелдерге салынбайды. Егер сіз жүктілікті жоспарлап жүрсеңіз, екпе салдырғаннан кейін кем дегенде бір ай бойы бала көтеруден сақтану қажет. Сонымен қатар ағзаның иммундық жүйесі айтарлықтай әлсіреген жағдайларда (иммундық тапшылық синдромы, химиотерапия кезеңі немесе иммунды тежейтін дәрілерді қабылдау кезінде) тірі вакцинаны қолдануға тыйым салынады.
Өз денсаулығыңызға саналы қадам жасаңыз
Қызылшаның өршуі — кездейсоқ табиғи құбылыс емес, ұжымдық жауапкершіліктің әлсіреуінен туатын заңды нәтиже. Денсаулыққа бейжай қарамау отбасылық мұрағаттағы екпе құжаттарын қарап шығудан немесе жақын маңдағы зертханаға барып, IgG талдауын өткізуден басталады. Ағзаңыздағы қорғаныш титрін бүгін анықтау — ертеңгі күні өзіңізді де, қасыңыздағы жақындарыңызды да ауыр зардаптардан сақтап қалудың ең тиімді әрі ғылыми дәлелденген жолы.