Қазақтың дәстүрлі танымындағы ырымдар мен тыйымдар – ұрпақ тәрбиесінің, қоршаған ортамен үйлесім табудың және тұрмыстық мәдениетті реттеудің өзіндік тетігі. Күнделікті өмірдегі жақсылыққа үміттену немесе жамандықтан сақтану әрекеттері халық сөзіне айналып, нақыл ретінде бекіген. Сонымен қатар, ел ішінде негізсіз үрейге бой алдырмау мен соқыр сенімге салынбау да үнемі қаперге алынған.
Ырым мен тыйым сөздердің жинағы
Әр елден келін келер, әртүрлі ырым етер.
***
Сорлы ырым етер, ырымы қырын кетер.
***
Надан адам ырымшыл болар, жаман жылқы арыншыл болар.
***
Қазақ ырым етер, ырымы кейде қырын кетер.
***
Бос бесікті тербетпе.
***
Бір қолмен нан үзбе.
***
Дастарханды аттама.
Түсіндірме
Өңірлік ерекшеліктер мен салт-дәстүр алуандығы«Әр елден келін келер, әртүрлі ырым етер» деген қағида әр өлкенің, әулеттің қалыптасқан тұрмыстық дағдысы мен түсінігі өзгеше болатынын аңғартады. Әрбір ортаның өзіндік жөн-жоралғысы бар екенін ұғындырып, өзге өңірден келген адамның салттық ұстанымдарына түсіністікпен қарау керектігін еске салады.
Шектен тыс ырымшылдық пен парықсыз сенімді сынау«Надан адам ырымшыл болар, жаман жылқы арыншыл болар», «Сорлы ырым етер, ырымы қырын кетер» және «Қазақ ырым етер, ырымы кейде қырын кетер» деген мақалдар соқыр сенімнің зиянын алға тартады. Өз қателігі мен дәрменсіздігін жорамалдарға теліп, әрбір ісін жалған белгілерге байлап қою адамды тығырыққа тірейді. Халық даналығы ырымды тәрбиелік өлшем ретінде бағалағанымен, оның ақыл-ой мен парасаттың орнын алмастыруына қарсы тұрған.
Тұрмыстық тыйымдар арқылы әдепке баулу«Бос бесікті тербетпе», «Бір қолмен нан үзбе», «Дастарханды аттама» сияқты тұрақты тыйымдардың түпкі мақсаты – ұқыптылық пен сыйластықты қалыптастыру. Бесікке құрмет сәби өміріне деген зор жауапкершілікті білдірсе, нанды қос қолдап үзу және дастарханды баспау – астың қадірін білуге, берекені ұлықтауға үндейтін қарапайым әрі қатаң әдеп ережелері.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. Дәстүрлі тыйымдар мен ырымдардың басты қызметі қандай?Олар ең алдымен өскелең ұрпақты ұқыптылыққа, табиғи және тұрмыстық игіліктерді қадірлеуге баулитын педагогикалық тәсіл ретінде пайдаланылған. «Бұлай істеу жамандық шақырады» деген ескерту бала бойына тәртіп пен жауапкершілікті сіңірудің пәрменді амалы болды.
2. «Бос бесікті тербетпе» деген тыйым не себепті қатаң сақталған?Бесік халық ұғымында ұрпақ жалғастығы мен сәби амандығының белгісі болып есептеледі. Оны бос күйінде қозғау баланың денсаулығына не өміріне қауіп төнеді деген психологиялық алаңдаушылықтан туған, сол арқылы жастарды нәресте бұйымына аса ұқыпты болуға үйреткен.
3. Мақалдардағы ырымшылдыққа қатысты сын нені білдіреді?Мақалдар ырымның өзін толық жоққа шығармайды, тек оған шектен тыс бой алдырып, кез келген оқиғаны соқыр сеніммен байланыстыруды әшкерелейді. Адамның таным көкжиегі тар болған сайын, ол себеп-салдарды түсінбей, ырымға тәуелді болып қалатынын ескертеді.
SEO Title: Ырым туралы мақал-мәтелдер мен тыйымдар: халықтық түсіндірме
Meta Description: Қазақ халқының ырымдар мен тыйымдар туралы мақал-мәтелдері, олардың мән-мағынасы және тәрбиелік тағылымы жайлы танымдық мақала.
Focus Keyphrase: ырым туралы мақалдар