Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің тоғысында өмір сүрген қазақ даласында базар тек тауар алмасатын орын ғана емес, елдің әлеуметтік көңіл-күйін, экономикалық қабілетін және адамдар арасындағы қарым-қатынасты айқындайтын үлкен орта болған. Осы ортада қалыптасқан саудагерлік қағидалар мен нарықтық көзқарастар халықтың мақал-мәтелдерінде өте дәл, өткір әрі терең суреттелген.
Базарда мың кісі бар, әркім сүйгеніне сәлем берер.
***
Балалы үй – базар, баласыз үй – мазар.
***
Жақсының жүрген жері базар, жаманның жүрген жері азар.
***
Молданы мазарда көр, делдалды базарда көр.
***
Базары жақын байымас.
***
Базарға бар да, бағыңды сына.
***
Базар – ақшалыға базар, ақшасызға назар.
***
Бармен базар, жоқты қайдан табар?
***
Базар – бай, алушы – кедей.
***
Базардағы ас бағына қарай піседі.
Түсіндірме: Сауда мақалдарының мағыналық қабаттары
Тәуекел мен сәттілік өлшемі
Сауданың басты қозғаушы күші – белгісіздікке бел буу. «Базарға бар да, бағыңды сына» деген сөз кәсіптің әу баста тәуекелге құрылатынын білдіреді. Қанша есептегенмен, тұтынушының сұранысы мен сауданың жүруі көбіне жағдайға, уақытқа және кездейсоқ сәттілікке байланысты. Ал «Базардағы ас бағына қарай піседі» деген тұжырым нарықтағы пайда мен табыстың тек қасаң есепке ғана емес, адамның несібесі мен жолына да тәуелді екенін көрсетеді.
Қаржылық тәртіп пен нарық психологиясы
Халық даналығы тұтынушы мен сатушының арасындағы психологиялық айырмашылықты ерте аңғарған. «Базар – бай, алушы – кедей» деген тәмсіл сатушының қолында тауар мол болғанымен, сатып алушының қалтасы шектеулі болатынын, тараптардың тең емес жағдайын аңғартады. Сонымен қатар «Базар – ақшалыға базар, ақшасызға назар» сөзі нарықтың қатал заңын – қаржың болмаса, тек қызықтаушы болып қалатыныңды еске салады.
Ал «Базары жақын байымас» деген нақыл қаржылық ұқыптылықтың маңызын көрсетеді. Сауда орнына тым жақын жүру адамды күнделікті майда-шүйде шығынға жетелейді, капитал жинақтауға мұрша бермейді. Сонымен қатар, алысқа шығып, кең ауқымда тауар айналымын жасамаған адамның өсіп-өркендеуі қиын деген экономикалық мән жатыр.
«Базар» ұғымының ауыспалы мәні
Қазақ тілінде сауда алаңы тек материалдық ұғым емес, тіршіліктің, берекенің және көпшіліктің синонимі ретінде де қолданылады. «Балалы үй – базар, баласыз үй – мазар» мақалындағы салыстыру осыны айғақтайды: баланың шат-шадыман күлкісі мен қозғалысы базардың қарбаласына ұқсатылса, тыныштық мазармен шендестіріледі. Сол сияқты «Жақсының жүрген жері базар, жаманның жүрген жері азар» деген нақыл да адамгершілік қасиеттің ортаны қалай жандандыратынын бейнелейді.
Бүгінгі күнмен байланысы
Бұл сөздер қазіргі заманғы маркетинг пен жеке қаржыны басқару талаптарына да толық үйлеседі. Сауда алаңына шыққанда тәуекелге дайын болу, делдалдардың рөлін дұрыс бағалау және ұсақ шығындардан сақтанып, ақшаны тиімді ұстау қағидалары бүгінгі кәсіпкер мен қарапайым тұтынушыға да бірдей ауадай қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Молданы мазарда көр, делдалды базарда көр» деген сөздің мәні неде?Бұл мақал әр адамның өз ісіне сай ортада жүретінін, кәсібі мен атқаратын қызметінің орнын білдіреді. Сауданың жүруіне дәнекер болатын делдал базардан табылатыны сияқты, діни жоралғы атқаратын адамның да өз қызмет орны белгілі деген тұжырымды айтады.
«Бармен базар, жоқты қайдан табар?» деген нені меңзейді?Сауда жасау үшін ең алдымен негізгі қор, яғни тауар немесе қаржы болуы шарт. Егер ұсынар затың не төлер ақшаң болмаса, нарықтан ешқандай нәтиже шығара алмайсың дегенді білдіреді.
«Базарда мың кісі бар, әркім сүйгеніне сәлем берер» деген саудаға қалай қатысты?Бұл – таңдау еркіндігі мен тұтынушының көңіл-күйіне қатысты ой. Қалың көпшіліктің ішінде әр адам өзіне ұнаған, сенім білдірген жағына қарай бұрылады. Саудада бұл клиенттің сенімін ақтау және серіктесті таңдау құқығын көрсетеді.
Базар мен сауда төңірегіндегі халық даналығы тек өткен күннің белгісі емес, адамның мінезін, қоғамдағы байланыстар мен экономикалық табиғатты көрсететін өміршең философиялық қағидалар болып қала береді.