Қазақ дүниетанымында көрік тек адамның бет-жүзіндегі сұлулықпен шектелмейді. Көрік — адам бойындағы қасиеттің, шешен тілдің, өнер мен мінездің және табиғат пен қоршаған ортаның ажырамас үйлесімі. Ата-бабамыз көркемдікті сыртқы жылтырдан емес, ішкі мазмұн мен жарасымдылықтан іздеген. Бұл терең эстетикалық түсінік халық мақалдарында айқын көрініс табады.
Көрік туралы мақал-мәтелдер
Бөрік – адамға көрік.
***
Батыр — елдің сәулеті, бал құрақ — көлдің сәулеті.
***
Көрік – көздің нұры, гүл – жердің нұры.
***
Ердің көркі — өнер.
***
Көрікті жердің суы да көрікті.
***
Жердің көркі – ел, елдің көркі – ер.
***
Ауыз көркі — сөз, жүздің көркі — көз.
***
Көлдің көркі — құрақ, таудың көркі — бұлақ.
***
Орын адам көркі емес, адам орын көркі.
Түсіндірме: Халық даналығындағы сұлулық пен жарасым
Адамның болмысы, сөз саптауы және өнері
«Ердің көркі — өнер» деген нақыл азаматтың қадір-қасиеті оның іс-әрекетімен, қолынан келетін шеберлігімен және талантымен өлшенетінін еске салады. Құр бос сырт келбет адамды кемел етпейді; тек бойға біткен өнер ғана тұлғаны даралап, құрметке бөлейді.
Ал «Ауыз көркі — сөз, жүздің көркі — көз» мақалы сөйлеу мәдениеті мен адамның ішкі тазалығына бағыттайды. Жүздегі көз адамның көңіл күйі мен ішкі әлемін аңғартса, парасатты сөз адамның мәдениет деңгейін айқындайды. Орынды әрі әдепті сөйлей білу — адам сұлулығының ең басты белгісі.
Киім мәдениеті мен лауазым әдебі
«Бөрік – адамға көрік» мақалында киім кию дәстүрі мен талғампаздықтың маңызы сөз болады. Бас киім тек күн райынан қорғайтын бұйым ғана емес, адамға сындарлы сән, айбын және жарасым беретін белгі ретінде қарастырылған.
Осы ойды «Орын адам көркі емес, адам орын көркі» деген қағида толықтыра түседі. Мұндағы моральдық астар айқын: лауазымды орын немесе мансап кісіні автоматты түрде абыройлы етпейді. Керісінше, қызметке келген азамат өзінің әділдігімен, қабілетімен және таза еңбегімен сол орынның беделін арттырады. Адам мәртебеге жармаспай, өзінің адамгершілігімен кез келген ортаның көркін келтіруі тиіс.
Табиғат пен ел бірлігінің үндестігі
«Жердің көркі – ел, елдің көркі – ер» және «Батыр — елдің сәулеті, бал құрақ — көлдің сәулеті» деген мақалдар адам мен туған жердің біртұтастығын сипаттайды. Елсіз жердің сәні болмайды, ал қорғайтын ері жоқ елдің еңсесі көтерілмейді. Халық батырларын елдің сәулеті ретінде қастерлеген.
Сонымен қатар «Көлдің көркі — құрақ, таудың көркі — бұлақ», «Көрікті жердің суы да көрікті» және «Көрік – көздің нұры, гүл – жердің нұры» нақылдары арқылы табиғаттағы әрбір бөлшектің өзара үйлесімі көрсетіледі. Табиғаттың әсемдігі оның тіршілік көздерімен байып, адамның көңіліне шабыт сыйлайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Орын адам көркі емес, адам орын көркі» деген сөз бүгінгі күнде қандай мағына береді?Бұл сөз кез келген лауазым немесе қызмет иесіне үлкен жауапкершілік жүктейді. Адам қандай жұмыста болмасын, өз ісіне адалдығымен, біліктілігімен және кісілігімен құрметке лайық болады, яғни орын адамды емес, адам орынды көркейтуі қажет.
2. Неліктен қазақ танымында көрік пен сөз мәдениеті қатар қойылған?Өйткені сөйлеген сөз — адамның ой-өрісі мен тәрбиесінің айнасы. «Ауыз көркі — сөз» мақалы сырт келбеті қаншалықты келісті болғанымен, сөзі тұрпайы жанның көркі толық болмайтынын, шынайы сұлулық әдепті сөйлеуден басталатынын білдіреді.
3. Мақалдарда табиғат көркі қалай суреттелген?Мақалдарда табиғат тек жансыз көрініс ретінде емес, өмірмен тоғысқан гармония күйінде алынған. Мысалы, таудың көркі бұлақпен, көлдің көркі құрақпен ашылатыны сияқты, әрбір табиғи құбылыс өзінің толықтырушы элементімен ғана шын сәніне енеді.
Қорытынды
Көрік ұғымының астарында эстетика мен ішкі руханияттың үзілмес тұтастығы жатыр. Бабалар сөзі адамды тек сыртқы келбетті түзеуге емес, өнерге ұмтылуға, сөзге жауапкершілікпен қарауға және өз еңбегімен айналасына пайда келтіруге баулиды.