Мырзалық мәні: жомарттық пен парасат хақындағы мақалдар
Көшпелі қазақ дүниетанымында мырзалық ұғымы мал-мүліктің шексіз көптігімен емес, ең алдымен көкіректің кеңдігімен, кісілік келбетпен және мінездің жомарттығымен бағаланған. Шынайы мырза – дүние жинауды мақсат тұтқан жан емес, қолындағы барын өзгенің игілігіне жарата алатын, сөзіне берік, пейілі таза тұлға. Халық даналығы бұл қасиеттің қоғамдағы алар орнын саралап, адамгершілік пен азаматтықтың таразысы ретінде ұрпақтан ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
Мырза туралы мақал-мәтелдер
Ер азамат белгісі — түзде мырза, үйде құл.
***
Қырықтың бірі – қыдыр, мыңның бірі – мырза.
***
Жігіттің ұяты – мырза.
***
Арғымақ аттың құйрығы — әрі жібек, әрі қыл, Қас жақсының белгісі — әрі мырза, әрі құл.
***
Мырза еріккенінен малайын ұрады.
***
Мырза болсаң мешіт сал.
***
Мырза болмасаң да, мейірімді бол.
***
Бай болған кісі мырза бола бермес.
Түсіндірме
Жомарттық байлықпен өлшенбейді
Халық нақылында дәулет пен азаматтың ішкі кеңдігі қатар қойылмайды. «Бай болған кісі мырза бола бермес» деген пайым адамның қалтасы қалың болғанымен, көңілі жұтаң, сараң болуы әбден мүмкін екенін меңзейді. Ал қолында көп дүниесі болмаса да, айналасына шуағын шашып, ізгілік таныта білу – нағыз кісіліктің белгісі. Сондықтан бабаларымыз «Мырза болмасаң да, мейірімді бол» деп, материалдық мүмкіндіктің жоқтығы адамгершіліктен бас тартуға себеп бола алмайтынын ескерткен. Қолынан ірі игілік келетіндер үшін де қоғам алдында үлкен жауапкершілік бар: «Мырза болсаң мешіт сал» қағидасы артылған байлықты жалпыға ортақ сауапты іске жұмсауды талап етеді.
Нағыз азаматтың болмысы: қоғамда мәрт, шаңырақта кішіпейіл
Қазақ фольклорында ер жігіттің сыртқы ортадағы қадірі мен өз ошағындағы орны шебер теңгерілген. «Ер азамат белгісі — түзде мырза, үйде құл» және «Арғымақ аттың құйрығы — әрі жібек, әрі қыл, Қас жақсының белгісі — әрі мырза, әрі құл» деген қанатты сөздер екіжақты қасиетті дәріптейді. Азамат түзде – ел ісінде, қауым алдында мәрт, жомарт, беделді болса, өз шаңырағында менмендікке бой алдырмай, кішіпейіл, жақындарына қамқор әрі еңбекқор қызметшідей адал болуы тиіс. «Жігіттің ұяты – мырза» нақылы азаматтық ар-ұяттың мәрттікке, намысқа тікелей байланғанын аңғартса, «Қырықтың бірі – қыдыр, мыңның бірі – мырза» тіркесі шынайы жомарт тұлғаның қоғамда өте сирек әрі қымбат кездесетін қасиет иесі екенін айқындайды.
«Мырза» ұғымының сыни қыры: еңбексіз мастанған шонжардың бейнесі
Фольклорда бұл сөз тек оң мағынада ғана қолданылмаған. «Мырза еріккенінен малайын ұрады» деген мақал мансабы мен дәулетіне мастанып, қарапайым еңбек адамын қорлаған озбыр шонжарлардың мінезін аяусыз әшкерелейді. Мұндағы «мырза» бейнесі – астамшылық пен тоғышарлықтың, маңдай терсіз келген байлықтың салдарынан азғындаған мінездің көрінісі.
Қазіргі қоғам және жеке тұлғалық мәдениет
Бүгінгі таңда да мырзалық ұғымы тек материалдық көмекпен шектелмейді. Ол – өз ісіне жауапкершілікпен қарау, өзгеге құрмет көрсету және қоғам игілігіне үлес қосу мәдениеті. Байлықты дарақылыққа емес, қоғамның пайдасына бағыттай білу, сыртта мәртебелі болып көрінгенмен, отбасында қарапайымдылықты жоғалтпау – әрбір саналы азаматтың ішкі ұстанымына айналуы қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қырықтың бірі – қыдыр, мыңның бірі – мырза» мақалының негізгі мәні неде?
Бұл мақал нағыз кеңпейіл, қолы ашық мырза адамдардың өмірде аса сирек кездесетінін көрсетеді. Қыдыр бақ пен құттың нышаны болса, мыңнан біреудің ғана мырза атануы жомарттықтың ерекше қадірлі рухани қасиет екенін білдіреді.
«Үйде құл болу» тіркесі нені аңғартады?
Бұл өз шаңырағында менменсінбей, отбасы мүшелеріне қалтқысыз қызмет етуді, кішіпейілдік пен үйдегі күйбең тірлікке икемді болуды білдіреді. Азаматтың сырттағы беделі үйдегі өркөкіректікке ұласпауы тиіс.
Қай мақал мырзалықтың сараңдықпен салыстырмалы сипатын ашады?
«Бай болған кісі мырза бола бермес» мақалы байлықтың автоматты түрде кеңпейілділік әкелмейтінін, мырзалық адамның қалтасына емес, жүрегі мен ниетіне байланысты екенін көрсетеді.