Қарттық пен кемелдік: Кәрі туралы мақал-мәтелдердің терең мәні
Өмірдің әрбір кезеңі өзіндік сыйымен, өзіндік сынағымен бағалы. Адам баласының жастық жалыны басылып, өмірдің күзгі шағына қадам басқан кезі – жиған-терген тәжірибесі толысып, парасат биігіне көтерілетін кемел шағы. Қазақ халқының дүниетанымында қарттар тек бір әулеттің үлкені ғана емес, елдің ұйытқысы, ақылдың кені ретінде қастерленген. Төмендегі халық нақылдары арқылы өткен мен бүгіннің байланысын, үлкендерге деген құрмет пен олардың нәзік жан-дүниесін тануға болады.
Кәрі туралы таңдаулы мақалдар
Кәрі қойдың жасындай.
***
Кәріге – құрмет, жасқа – ізет.
***
Кәрі атқа – көп қамшы.
***
Кәрі кісінің көңілі – бала.
***
Кәрі кісінің сөзі – кен.
***
Кәрі кісінің сөзіне күлме.
***
Кәрі кісінің көз жасы – дария.
***
Кәрі кісінің тілін ал.
***
Кәріде – ақыл, жаста – қайрат.
***
Кәрілік келсе, ақыл кетпес.
Түсіндірме: Мақалдардың тағылымдық қатпарлары
Қарттардың парасаты мен сөзінің құны
Уақыт озған сайын адамның тән қуаты әлсірегенімен, рухани қуаты мен өмірлік пайымы керісінше шыңдала түседі. «Кәрілік келсе, ақыл кетпес» және «Кәрі кісінің сөзі – кен» деген сөздер осының айқын көрінісі. Бастан талай өткелді өткерген қарияның әрбір сөзі – өмірдің сүзгісінен өткен баға жетпес байлық. Сол себепті «Кәрі кісінің тілін ал» деп, көнекөз үлкендердің ақылына жүгінуді, олардың өмірлік бағдарын тыңдауды дәстүрге айналдырған.
Кәріліктің нәзіктігі мен жауапкершілік
Жасы ұлғайған сайын адамның сезімталдығы күшейіп, көңілі босайды. Халық мұны «Кәрі кісінің көңілі – бала» деп дәл сипаттаған. Кішкентай іске қуанып, елеусіз нәрседен жабырқайтын қарт кісінің алдында әрбір сөз бен іс-қимыл ерекше жауапкершілікті талап етеді. Сондықтан «Кәрі кісінің сөзіне күлме» және «Кәрі кісінің көз жасы – дария» деген тыйымдар үлкендердің көңіліне қаяу салмауды, олардың абыройын аяққа таптамауды ескертеді. Мұндай жанашырлық қарттықтың ауыр салмағын жеңілдетеді, өйткені дәрмені азайған адамға жасалған орынсыз қысым – «Кәрі атқа – көп қамшы» дегендей, әділетсіздікпен пара-пар.
Өмірдің қысқалығы және буындар үндестігі
Адам ғұмыры көзді ашып-жұмғандай қысқа, әсіресе қарттық шаққа жеткенде уақыт тым жүйрік көрінеді. «Кәрі қойдың жасындай» деген өлшем өмірдің қалған мезгілінің шектеулі екенін, осы санаулы күндерді мәнді де жарасымды өткізу керектігін еске салады. Ал қоғамның дамуы мен тұрақтылығы буындардың бір-бірін толықтыруына негізделген. «Кәріде – ақыл, жаста – қайрат» нақылы тәжірибе мен күш-жігердің одағын сипаттаса, «Кәріге – құрмет, жасқа – ізет» ұстанымы қоғамдық қарым-қатынастың ең әділ, ізгі әдеп нормасын айқындайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кәрі атқа – көп қамшы» нақылы қандай жағдайға байланысты айтылады?Бұл мақал қауқары қайтқан, күші азайған адамға шамасынан тыс талап қойып, ауыр міндет артудың немесе қысым көрсетудің орынсыз екенін білдіреді. Әр адамның жас ерекшелігі мен физикалық мүмкіндігін ескеруді меңзейді.
«Кәрі кісінің көз жасы – дария» деген сөз нені аңғартады?Қарт адамның реніші мен жан жарасы өте ауыр келетінін білдіреді. Жүрегі нәзік үлкендерді ренжітіп, көз жасын төккізу – үлкен күнә әрі қасірет, сондықтан оларға ерекше мейіріммен қарау керектігін ескертеді.
«Кәрі қойдың жасындай» тіркесінің негізгі мағынасы неде?Бұл тіркес өлшеулі, санаулы уақытты немесе аяқталып қалған аз ғана мезгілді білдіреді. Ол адам баласын алтын уақытты бағалауға, жақындарын қадірлеп үлгеруге шақырады.
Үлкендердің ақылын тыңдап, қарттықты құрметтеу – адамгершіліктің ең биік өлшемі. Бүгінгі жастың ертеңгі күні де осы қарттықпен ұласатынын сезінгенде ғана ұрпақтар арасындағы сыйластық пен ізет үзілмей жалғаса береді.