Адам болмысындағы ең ауыр рухани кеселдердің бірі — көңілде түйін болып қалатын өкпе мен кек. Қазақ ұғымында ішке кек сақтау — жан дүниені жегідей жейтін дерт қана емес, айналамен қарым-қатынасты бұзатын, ынтымақты ыдырататын қасиет ретінде бағаланған. Дала даналығы ашуды ақылға жеңдіруді, кекшілдіктің орнына парасат пен сабырды серік етуді адамгершіліктің басты өлшемі ретінде ұсынған.
Кек тақырыбындағы халық нақылдары
Түн соғыста дем алатын мезгіл емес, жаудан кек алатын мезгіл.
***
Жетім бала кекшіл.
***
Ұзында өшім, қысқада кегім жоқ.
***
Жақсыда кек жоқ, кектіде тек жоқ.
***
Кекшіл болма, епшіл бол.
***
Кекшіл бала – дықшыл.
***
Көргенсіз дегенге кек тұтпа, көргеніңнен көрмегенің көп.
***
Отты қузаған өшірер, қоңсыны қузаған көшірер.
***
Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос болады; екі жаман қосылса, өлгенінше өш болады.
***
Бала қорыған жерге өш.
Тектілік пен кеңпейілдік қасиеті
Жақсыда кек жоқ, кектіде тек жоқ
Түсіндірме: Бұл нақыл адамның ішкі мәдениеті мен тектілігін оның кешірімділік қасиетімен өлшейді. Жүрегі таза, адамгершілігі жоғары жан өткінші ренішті іште сақтамайды. Ал кез келген ұсақ-түйекке өшігіп, кек қайтаруды мұрат тұтқан адам өзінің рухани кемшілігін, ішкі тарлығын танытады.
Ұзында өшім, қысқада кегім жоқ
Түсіндірме: Адамның ешкімге алакөздігі жоқ, ар-ожданы таза, тыныш әрі бейбіт ғұмыр кешіп жатқанын аңғартатын бейнелі сөз. Өзгеге жамандық тілемеу — көңілдің тыныштығы мен рухани еркіндіктің кепілі.
Араздасу мен қарым-қатынас психологиясы
Отты қузаған өшірер, қоңсыны қузаған көшірер
Түсіндірме: Кішкентай өкпе-ренішті үнемі қазбалап, өткен істі қайта-қайта қозғай беру татулықтың түбіне жетеді. Шоқты тынымсыз көсей берсең сөніп қалатыны секілді, көршімен немесе жақынмен арадағы ұсақ кикілжіңді үдете беру түбінде біржола ат құйрығын кесісуге әкеліп соғады.
Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос болады; екі жаман қосылса, өлгенінше өш болады
Түсіндірме: Парасатты адамдар бір-бірінің кемшілігін кешіріп, сыйластықты биік ұстайды, сондықтан олардың арасындағы байланыс берік келеді. Ал іші тар, тексіз адамдар ортақ тіл табыса алмай, болмашы себептен араздық туғызып, өмір бойы бір-біріне өш болып өтеді.
Бала мінезі және өкпе-реніштің түп-төркіні
Жетім бала кекшіл және Кекшіл бала – дықшыл
Түсіндірме: Адам баласының көңіліне өкпенің ұялауы оның көрген мейіріміне немесе тартқан қиындығына тікелей байланысты. Қамқорлықтан тыс қалған, қиянат көрген бала қорғаныш ретінде іштей өкпешіл болып өседі. Ал кек сақтау бала мінезінде үнемі дық, яғни көңілде кірбің мен сенімсіздік қалдырады.
Бала қорыған жерге өш
Түсіндірме: Тыйым салынған, шектелген нәрсеге баланың қызығушылығы мен қарсылығы арта түседі. Бір нәрсені тым қатты қызғанып, бетін қаға беру керісінше оған деген қырсықтық пен құмарлықты күшейтеді.
Өмірлік ұстаным: Кектен арылу және парасат
Кекшіл болма, епшіл бол
Түсіндірме: Өткен іске өкініп, біреуден өш алуға күш жұмсау — уақыт пен қуатты босқа сарп ету. Оның орнына жағдайға икемделіп, ақылмен шешім қабылдай білетін ептілік пен икемділік өмірде көл-көсір пайда әкеледі.
Көргенсіз дегенге кек тұтпа, көргеніңнен көрмегенің көп
Түсіндірме: Өзгелердің орынсыз сөзіне немесе сынына шамданып, кек сақтаудың қажеті жоқ. Өмірдің тәжірибесі мен танымы шексіз, сондықтан әрбір адамның әлі білмейтіні мен үйренері ұшан-теңіз.
Түн соғыста дем алатын мезгіл емес, жаудан кек алатын мезгіл
Түсіндірме: Тікелей шайқас жағдайындағы қырағылық пен батылдықты сипаттайтын бұл сөз жаумен белдесу кезіндегі әдіс-айланы, уақытты бос өткізбей ел ақысын қайтарудың маңыздылығын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Халық нақылдарында кекшілдік неліктен тектілікке қарама-қарсы қойылады?
Жауап: Қазақ дүниетанымында тектілік — ең алдымен мәрттік пен кеңдікпен сипатталады. Өкпені ұмытып, кешіре білу күштілікті білдірсе, кек қуып, өшпенділікпен өмір сүру рухани әлсіздіктің көрінісі ретінде қабылданған.
Сұрақ: Көршімен арадағы кикілжіңді тоқтатуда мақалдар қандай ақыл береді?
Жауап: «Отты қузаған өшірер, қоңсыны қузаған көшірер» деген қағида ұсақ өкпені үнемі қозғай бермеуді ескертеді. Түймедейді түйедей қылған араздық түбінде берекені кетіріп, татулықты біржола жояды.
Сұрақ: Адамның кекшіл болуына оның өскен ортасы қалай әсер етеді?
Жауап: Халық даналығы «Жетім бала кекшіл» деп көрсеткендей, мейірім мен жылылықтан мақұрым қалған, әділетсіздікке ұшыраған жандар көбіне өзін қорғау мақсатында өкпешіл, кекшіл болып қалыптасады. Сондықтан баланы бауырмалдық пен жанашырлық ортасында өсіру маңызды.
Түйін
Кек сақтау — жанға ауыр салмақ түсіріп, адамның ой-өрісін тарылтатын дерт. Ата-бабадан қалған сөз маржандары өшпенділікті емес, кешірім мен икемділікті таңдау парасаттылықтың ең биік шыңы екенін ұқтырады. Кеңпейілдік танытып, өкпе-ренішті уақытында ұмыта білу — көңіл тыныштығы мен қоғамдық берекенің берік діңгегі.