Қазақ даласында қылыш ерліктің, соғыс пен әділдіктің қатал символы ретінде қастерленгенімен, бабаларымыз әрқашан ақыл мен сөз салмағын темір қарудан жоғары қойған. Қылыштың екі жүзі жауға қарсы сермеліп, ел ішінде әділет орнатуға қызмет етсе де, дала даналығы адамдар арасындағы мәселені қарумен емес, парасатпен реттеуді мақұлдаған. Осы себепті ауыз әдебиетіндегі қылышқа қатысты нақылдар көбіне сөз құдіретімен, сабырмен және тән мен жан жарақатының аражігін ажыратумен сабақтасып жатады.
Қылыш туралы таңдаулы мақалдар
Қылышынан қан тамған батырды тілінен бал тамған ақын алады.
***
Қылыш жарасы жазылар, тіл жарасы жазылмас.
***
Қылыш қынабынан суырылса, қан төгілмей қоймас.
***
Қылышты сүйретіп жүріп, қынап таппассың.
***
Қылыштың жүзі өткір, сөздің жүзі өткір.
***
Қылыш сілтегеннің қолы талады, сөз сөйлегеннің тілі талады.
***
Қылышын сүйреткенше, сөзін сүйретсін.
***
Қылыштан өткір тіл бар.
***
Қылыштан қорықпа, тілден қорық.
***
Қылышты қынға сал, тілді тый.
Түсіндірме: Нақылдардың мағыналық қатпарлары
Қару күші және сөз салмағы
Халық даналығында қылыштың кескір жүзі көбіне сөздің өткірлігімен шендестіріледі. «Қылышынан қан тамған батырды тілінен бал тамған ақын алады» және «Қылыштан өткір тіл бар» деген мақалдар физикалық күш пен қарудың адам жанын толық бағындыра алмайтынын көрсетеді. Қаһарлы қару иесі де парасатты сөзге, дана ойға бас иген. Сонымен бірге, «Қылыштың жүзі өткір, сөздің жүзі өткір» деген нақыл сөздің де қару секілді кесіп түсетін қауіпті күші бар екенін айғақтайды. Бұл ретте қылыш сілтеп шаршаған қол сияқты, өлшеусіз сөйлеген тілдің де тыным тауып, жүйелі болуы «Қылыш сілтегеннің қолы талады, сөз сөйлегеннің тілі талады» деген оймен дәлелденеді.
Жараның жазылуы: тән мен жан жарақаты
Қару тиген тән уақыт емшілігімен жазылып, тыртығы бітуі мүмкін, бірақ ойланбай айтылған ауыр сөз бен ғайбат көңіл түкпірінде өшпес таңба қалдырады. «Қылыш жарасы жазылар, тіл жарасы жазылмас» және «Қылыштан қорықпа, тілден қорық» деген тәмсілдер адамның ішкі рухани әлемін аялауға үндейді. Тілмен салған жара адамдар арасындағы сенімді бұзып, қарым-қатынасты ұзақ жылдарға үзеді. Сондықтан бабалар тәнге түсетін қатерден гөрі көңілге тиетін сөз кесірінен сақтануды әлдеқайда маңызды деп санаған.
Сабыр мен шалыс баспау қағидасы
Қаруды орынсыз қолдану қашанда өкінішке соқтырады. «Қылыш қынабынан суырылса, қан төгілмей қоймас» деген ескерту соғыс пен жанжалдың салдары ауыр болатынын, оны бастау оңай болғанымен, тоқтату қиынға соғатынын білдіреді. «Қылышты сүйретіп жүріп, қынап таппассың» мақалы дайындықсыз әрі ретсіз іске кірісудің, құралды дер кезінде сайламаудың әбігерге түсіретінін көрсетеді. Ал «Қылышты қынға сал, тілді тый» және «Қылышын сүйреткенше, сөзін сүйретсін» деген пайымдар кез келген таласта ашу мен агрессияға бой алдырмай, сабыр сақтап, дипломатиялық шешім іздеудің абзалдығын меңзейді.
Қазіргі өмірмен сабақтастығы
Бұл нақылдардың тәрбиелік мәні бүгінгі қоғамда, әсіресе адамдар арасындағы қарым-қатынас пен іскерлік ортада айрықша көрінеді. Эмоцияны басқара білу, ойланбай сөйлемеу және дау-дамай кезінде дөрекі күшке емес, салмақты уәжге жүгіну – кез келген келіссөздің негізі. «Қылышты қынға салып», мәселені парасатпен шешу бүгінгі дипломатия мен басқару мәдениетінің басты қағидатымен толық үндеседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. Мақалдарда неліктен қылыш пен тіл үнемі қатар алынады?
Себебі екеуі де үлкен күшке ие: қылыш адам тәніне қатер төндірсе, өткір сөз адамның көңілі мен ар-намысына әсер етеді. Халық даналығы сөздің адам тағдырына қылыштан да тереңірек із қалдыратынын көрсету үшін осы екі ұғымды жиі салыстырған.
2. «Қылыш қынабынан суырылса, қан төгілмей қоймас» нақылы қандай жағдайда айтылады?
Бұл мақал жанжалды өршітудің, күш қолдануға асығудың қаупін ескерткенде қолданылады. Ашумен басталған қақтығыстың арты қайғылы зардаптарға соқтыратынын білдіреді.
3. «Қылышты сүйретіп жүріп, қынап таппассың» сөзінің астары неде?
Бұл – ретсіздік пен шарасыздықты ескертетін нақыл. Қаруды қапсыз ұстап әбігер болу сияқты, әрбір істің тәртібін, орыны мен ретін білмей әрекет етудің пайда әкелмейтінін білдіреді.