Қазақ тіліндегі «жастық» сөзі – мазмұны бай, қос қырлы ұғым. Бір қыры басқа қоятын жұмсақ жастықты, тынығу мен қонақжайлылықты аңғартса, екінші қыры адам өмірінің ең қуатты кезеңі – жастық шақты, жігер мен қайратты білдіреді. Халық даналығы осы екі ұғымды да мақал-мәтелдер арқылы өрнектеп, тұрмыстық тәжірибе мен өмірлік танымды үйлестіре білген.
Иіліп төсек, жайылып жастық болып
***
Жалынды қайрат, жастық шақ, ауыр дәулет, кетпес бақ
***
Ұйқы жастық талғамайды
Тұрмыстық ұғым: жайлылық пен қонақжайлық белгісі
Күнделікті тұрмыстағы жастық – тынығу мен меймандостықтың символы. Қазақ дәстүрінде келген кісінің астына көрпе салып, шынтағына жастық ұсыну – зор ілтипаттың белгісі. «Иіліп төсек, жайылып жастық болып» деген бейнелі сөз адамның өзгені бар ықыласымен күтуін, үйіне келген қонаққа бар жағдайды жасап, риясыз қызмет етуін сипаттайды.
Сонымен бірге жастық шынайы мұқтаждықтың алдында екінші орынға түседі. «Ұйқы жастық талғамайды» деген тәмсіл адам әбден шаршағанда немесе табиғи ұйқы қысқан сәтте ыңғай мен жайлылықты іздеп жатпайтынын көрсетеді. Бұл өмірлік шындық төзімділік пен табиғи қажеттіліктің кез келген тұрмыстық сән-салтанаттан жоғары тұратынын меңзейді.
Өмір кезеңі: жалынды қайрат пен өтпелі шақ
«Жастық» сөзінің уақыттық мәні адамның ең белсенді әрі мүмкіндігі мол кезін суреттейді. Жастық шақ – бойда күш-қуат тасып, арман мен жігер қатар өрілетін шақ. Халық оны баға жетпес құндылық ретінде дәріптеп, «ауыр дәулетке» әрі «кетпес баққа» балайды.
Бұл кезеңнің басты қасиеті – жалын мен қайрат. Уақыттың осы алтын шағын босқа өткізбей, жасампаз еңбекке жұмсаған адам ғана берекелі өмірдің іргетасын қалайды. Сондықтан жастық туралы ой-түйіндер уақыт қадірін ерте түсінуге тәрбиелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Иіліп төсек, жайылып жастық болып» тіркесі қай кезде айтылады?Бұл тіркес адамның біреуге барын салып құрмет көрсетуін, қонақты бар ықыласымен күтіп, жайлылық сыйлау үшін бәйек болуын білдіреді. Сирек жағдайда біреуге жағу үшін шектен тыс қызмет ету немесе жағымпаздық реңкінде де ұшырасады, алайда негізгі мәні – риясыз қонақжайлылық.
«Ұйқы жастық талғамайды» нақылының тәрбиелік мәні неде?Бұл мақал табиғи қажеттілік алдында барлық жайлылық талабы кейін шегінетінін түсіндіреді. Қатты шаршаған адам жайлы төсек пен жұмсақ жастықты таңдамайды, кез келген жерде көз шырымын ала береді. Ол қарапайымдылықты, шыдамдылықты және табиғи заңдылықтарды бағалауды білдіреді.
Мақалда жастық шақ неліктен «ауыр дәулетке» теңелген?Өйткені жастық шақтағы күш-жігер мен таусылмас қайрат – адамға берілген ең үлкен рухани әрі табиғи байлық. Дәулеттің ең салмақтысы – мол мүмкіндік пен денсаулық болғандықтан, жас кезеңді кетпес баққа теңеп, оны дұрыс іске бағыттау керектігі айтылады.
Қазақ пайымындағы жастық ұғымы қарапайым төсек-орын жабдығынан бастап, өмірдің ең мазмұнды кезеңіне дейінгі терең философияны қамтиды. Тұрмыста кішіпейілдік пен меймандостықты ту еткен халық, өмір белесінде жастық жігерді дұрыс бағалауды парыз санаған.