Дәстүрлі қазақ тұрмысында кілем тек жайлылық пен жылудың көзі ғана емес, сонымен қатар әулеттің берекесін, қолөнер шеберлігі мен әлеуметтік орнын танытатын аса құнды мүлік саналған. Осы себепті халық сөз өнерінде кілем бейнесі арқылы өмірдің өткіншілігі, қадір-қасиет, ынтымақ пен үйлесім секілді терең пәлсапалық ұғымдар бейнеленеді.
Кілем туралы халық мақалдары
Қалы кілем төрге керек, алмас қылыш ерге керек.
***
Мал бітерінде – кілемнің түгіндей, мал кетерінде – қолдың кіріндей.
***
Кілемге бергісіз алаша бар, ханға бергісіз қараша бар.
***
Кілем сатсаң ауылыңа сат, бір шетіне өзің де отырарсың.
Түсіндірме және тағылымы
Төрдің сәні мен ердің айбыны
«Қалы кілем төрге керек, алмас қылыш ерге керек» деген нақыл әрбір нәрсенің өз орнында ғана қадірлі екенін аңғартады. Үйдің қадірлі орны саналатын төрге сапалы да көркем бұйым жарасса, ел қорғайтын ер азаматқа өткір қару мен қайрат лайық. Бұл сөз зат пен азаматтың қасиетін лайықты бағалай білуге меңзейді.
Байлықтың тұрақсыз табиғаты
«Мал бітерінде – кілемнің түгіндей, мал кетерінде – қолдың кіріндей» деген мақал дүние мен дәулеттің өткінші екенін көрнекі теңеу арқылы түсіндіреді. Дәулет жиналғанда кілемнің жиі түгіндей қалың әрі мол болып көрінгенімен, ырыс тайған кезде қолдың кіріндей тез әрі із-түссіз жоғалып кетуі мүмкін. Халық даналығы адамды қолдағы барға мастанбауға, сабыр сақтауға шақырады.
Сапаның бағасы мен адам қадірі
«Кілемге бергісіз алаша бар, ханға бергісіз қараша бар» деген ғибратты сөз сыртқы атақ пен жылтырақтан гөрі ішкі мән мен шеберлікті жоғары қояды. Қарапайым тоқылған алаша шебердің ынтасымен ерекше өрнектелсе, қымбат кілемнен де артық бағалануы мүмкін. Дәл сол секілді қоғамда қарапайым халық арасынан шыққан ақылды да білікті тұлғалар кейде тақта отырған билеушіден де жоғары тұрады.
Ағайын арасындағы береке мен ортақ игілік
«Кілем сатсаң ауылыңа сат, бір шетіне өзің де отырарсың» деген сөз жақынға жасалған жақсылықтың ешқашан зая кетпейтінін еске салады. Құнды бұйымды немесе жақсы дүниені жатқа бергенше, өз ортаңа, туған-туысыңа ұсынсаң, ертең сол үйге барғанда қызығын өзің де ортақтасып көресің. Бұл мақал туыстық татулықты, ортақ игілік пен берекені сақтауға үндейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Мал кетерінде қолдың кіріндей» деген сөз қандай мағына білдіреді?Бұл – байлықтың баянсыздығы мен тез жоғалып кететіндігін сипаттайтын теңеу. Қолды жуғанда кір қалай оңай кетсе, бақ-дәулет те көзді ашып-жұмғанша жоғалып кетуі мүмкін дегенді аңғартады.
«Кілем сатсаң ауылыңа сат…» мақалының бүгінгі қоғам үшін мәні неде?Бұл қағида кез келген сауда-саттық пен игі істе алдымен жақын адамдарға, өз ортаңа пайда тигізу қажеттігін үйретеді. Жақынға жасалған игіліктің жемісі қай кезде де ортақ болады.
Неліктен қарапайым алаша кілемнен артық бағалануы мүмкін?Бұйымның немесе адамның шын құны тек оның атауымен немесе лауазымымен өлшенбейді. Егер алаша асқан талғаммен, жоғары шеберлікпен тоқылса, ол дайын кілемнен әлдеқайда құнды саналады.