Көшпелі қазақ ортасында киім-кешек, оның ішінде етік тек суықтан не ыстықтан қорғайтын жай бұйым ғана болған жоқ. Ол – ер азаматтың жолға, сынаққа дайындығын, сәні мен өмірлік қалыбын танытатын аса маңызды тұрмыстық белгі. Ат жалын тартып мінген көшпенділер үшін үзеңгіге табан тіреуге қолайлы саптама етіктер мен арнайы былғары аяқ киімдер күнделікті тіршіліктің тірегі саналды. Сондықтан бабалар өмірдің терең философиялық ұғымдарын, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, еңбек пен мінез қасиеттерін етік бейнесі арқылы дөп жеткізіп отырған.
Етік туралы қазақ мақал-мәтелдері
Етікті нәл сақтайды, жігітті әл сақтайды.
***
Ер басына күн туса, етігімен су кешер.
***
Етігін шешпей ер тыңаймас, ер-тоқымын сыпырмай ат тыңаймас.
***
Етігің жаман болса аяғыңды қажайды, жолдасың жаман болса жаныңды қажайды.
***
Ұста пышаққа жарымас, етікші етікке жарымас.
***
Жаман етікші біз таңдайды.
***
Етікшіден құлаш қаш; бізі тиер көзіңе, сөзі тиер өзіңе.
***
Өз етігің тар болса, дүниенің кеңдігінен не пайда.
***
Тігілмеген етігіңді мақтама.
***
Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр.
Тұрмыс сабағы және адам табиғаты
Халық даналығында аяқ киім көбіне адамның ішкі жай-күйі мен жан тыныштығын өлшейтін метафора ретінде қолданылады. Мәселен, кең байтақ далада өмір сүрсе де, аяғындағы етігі тар болған жанға айналасындағы кең дүниеден еш рақат жоқ. Бұл ой жеке бастың мазасыздығы немесе шешілмеген тұрмыстық қайшылық адамның жалпы өмірден ләззат алуына кедергі болатынын көрсетеді. Сыртқы орта қаншалықты молшылық пен кеңдікке толы болса да, кісінің ішкі дерті мен жайсыздығы бәрібір алға шығады.
Сонымен бірге бабаларымыз сапарлас жолдас пен өмірлік серікті таңдауда аса сақ болуды ескерткен. Сапасыз етіктің табанды қажап, жүрісті баяулататыны сияқты, ниеті жаман серік те адамның жанын күйзелтіп, өмірін азапқа салады. Мұнда заттың кемшілігі тәнге бататыны, ал адамның жаман қылығы рухқа ауыр тиетіні шебер салғастырылған. Ал ел басына немесе ер азаматқа қиындық төнген шақта жайлылық пен уақытша қолайлылық ұмытылып, «етігімен су кешу» – батылдық пен табандылықтың айқын белгісі ретінде сипатталады.
Кәсіп пен шеберлік сыны
Етік тігу – аса үлкен ұқыптылықты, төзім мен шеберлікті талап ететін өнер. Дегенмен ел арасында бұл кәсіптің сан қырын сынап-мінейтін ойлар да аз айтылмаған. Өз ісіне мығым емес, шеберлігі шала маман әрдайым құралына, сыртқы себептерге кінә артып, «біз таңдаумен» уақыт өткізеді. Бұл – бүгінгі тілмен айтқанда, кәсіби жауапкершілікті сезінбей, кемшілікті өзінен емес, айналасынан іздейтін жандарға бағытталған сындарлы сын.
Сондай-ақ әлі жасалып бітпеген, сапасы дәлелденбеген нәтижені алдын ала асыра мақтау да халық ұғымында ұнамсыз қасиет ретінде қабылданған. Істің нақты біткеніне көз жеткізбей тұрып мақтанышқа берілу – асығыстықтың белгісі. Мұндай тұжырымдар адамдарды әрбір атқарылған іске парасатпен қарауға, құр даурықпадан аулақ болып, сабыр сақтауға тәрбиелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Етікті нәл сақтайды, жігітті әл сақтайды» деген нақыл нені аңғартады?Етіктің табаны тез тозбауы үшін қағылатын нәл сияқты, ер азаматтың өмірдегі тірегі оның күш-қайраты мен жігері екенін білдіреді. Қайрат пен төзім болмаса, адам қиындыққа төтеп бере алмайды.
«Етігін шешпей ер тыңаймас» мақалы қандай мағына береді?Тоқтаусыз еңбектен кейін дер кезінде демалудың, еркін тынығудың маңызын айтады. Тоқымы сыпырылмаған ат пен етігін шешпеген жолаушы күшін толық қалпына келтіре алмайды.
«Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр» тіркесі кімдерге қатысты айтылған?Өмірлік таңдауда өркөкіректікке бой алдырып, қарапайымды менсінбей, ал қол жетпейтінге таласып, ақырында дәнеңесіз қалатын тәкаппарлық пен талғамсыздықтың көрінісін сынайды.
Түйін
Етік жайлы мақал-мәтелдер – тұрмыстық қарапайым аяқ киім арқылы адам мінезін, қоғамдағы қарым-қатынасты және еңбекке адалдықты зерделеген баға жетпес мұра. Күнделікті қолданыстағы заттарды өмір мектебінің құралына айналдыра білген халық даналығы бүгінгі күн үшін де өзінің тәрбиелік қуатын жоғалтқан емес.