Көшпелі тұрмыста киім-кешек адамның тек тәнін жауып, күн райынан қорғайтын жамылғы ғана емес, сонымен бірге оның күнделікті қимылы мен қоғамдағы орнын білдіретін белгі болған. Әсіресе ат үстіндегі өмір мен дала жұмысына бейімделген шалбар – еңбекке кірісудің, әлеуметтік ахуалдың және кісілік ұқыптылықтың көрінісі ретінде мақал-мәтелдерде нақты бейнеленген.
Шалбар туралы халық мақалдары
Етік жолға бастайды, шалбар түзге бастайды.
***
Шалбары жоқтың ойынан алты кез бөз кетпес.
***
Алты кез бөз бұйырса, Шалбарда табылар.
***
Бөксенді былжыратып боз шалбар, Қартаятын кетерсің жамбас шалбар.
***
Жамаулы шалбар қатты күлкі шақырады.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Түздегі әрекет пен еңбекке бейімділік
«Етік жолға бастайды, шалбар түзге бастайды» деген тәмсіл адам киімінің оның мақсаты мен қимыл-қозғалысына тікелей ықпал ететінін көрсетеді. Сапарға бел буған адам етігін кисе, даладағы шаруаға, тынымсыз мал соңындағы немесе өрістегі іске бет алған кісі шалбарын киіп, түзге қарай қамданады. Мұндағы шалбар бейнесі – жай жайлылық емес, ер азаматтың еңбекке, далалық ауыр тіршілікке сай жұмылдырылуының белгісі.
Мұқтаждық психологиясы мен қолдағы барға шүкірлік
«Шалбары жоқтың ойынан алты кез бөз кетпес» және «Алты кез бөз бұйырса, Шалбарда табылар» деген қанатты сөздер тұрмыстағы тапшылық пен адам көңілінің байланысын дөп басады. Кісіде ең қарапайым әрі аса зәру мүлік жетіспесе, оның бар арманы мен уайымы соны бүтіндеуге жететін матаға байланады. Ал нәсіп болып, тиісті шикізат («алты кез бөз») қолына түссе, үстіне лайықты киімнің де реті келетінін баяндайды. Бұл мақалдар жоқшылықтың адам ойын шектейтінін әрі үміт пен қанағаттың аражігін айқындайды.
Сыртқы сындарлылық және әлеуметтік көзқарас
«Жамаулы шалбар қатты күлкі шақырады» деген сөз халықтың кісінің үсті-басындағы тазалық пен бүтіндікке бейжай қарамағанын көрсетеді. Тіршілікте киімнің тозуы табиғи жағдай болғанымен, көзге түсетін жамау немесе бейберекет көрініс ортада күлкіге не сөзге қалдыруы мүмкін. Сондықтан бұл сөз адамдарды жеке бастың жинақылығына, қоғам алдында абыройды сақтап, ұқыпты киінуге шақырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Етік жолға бастайды, шалбар түзге бастайды» мақалында «түз» ұғымы немен байланысты?Мұндағы «түз» – үйден тысқары жердегі дала, өріс, шаруашылық кеңістігі. Киім адамды сол кеңістікте еркін қозғалып, ауыр жұмыстарды атқаруға психологиялық әрі тәндік тұрғыда дайындайтынын меңзейді.
«Алты кез бөз» тіркесі мақалдарда нендей мағына үстейді?Бұл – бір шалбарға жетерлік матаның мөлшерін білдіретін тұрмыстық өлшем. Мақалдарда ол мұқтаж жанның ең бірінші армандайтын материалдық қажеттілігінің немесе бір істі тындыруға керекті бастапқы негіздің рәмізі ретінде алынған.
«Жамаулы шалбар қатты күлкі шақырады» деген сөз тек кедейлікті сынай ма?Жоқ, ол тек кедейлікті емес, көбіне адамның өз үсті-басына салақ қарауын, жарасымсыз немесе ұқыпсыз көрінісін сынайды. Мақалдың түпкі мақсаты – кісіні қандай жағдайда да өз қадірін түсірмей, жинақы жүруге тәрбиелеу.