Қазақ тұрмысында қымыз жай ғана шөл басатын сусын емес, береке мен байлықтың, мәрттік пен ерекше құрметтің айғағы болған. Бие баптап, қымыз ашыту – көшпелі қауымның тыныс-тіршілігіне, табиғат ырғағына бейімделген күрделі өнер. Халық осы шипалы сусынды қастерлей отырып, оның бабы мен қасиетін, адамның пейілі мен сабырын дәл сипаттайтын өнегелі сөздер қалдырған.
Қымыз туралы таңдаулы мақалдар
Қыс арбаңды сайла, жаз қымызыңды сайла.
***
Жазғы етте жасық жоқ, қымыз аста қасық жоқ.
***
Бір кем дүниеде қымызды кім ішпейді, қызды кім сүймейді.
***
Қымыз — ағаштың сәні, қыз — үйдің сәні.
***
Бие мінсең, құлын жоқ, Саумал ішсең, қымыз жоқ.
***
Қымыз – кісінің қаны, Ет – кісінің жаны.
***
Қымызды үйде – аяқшы, Қызды үйде – тияқшы.
***
Берерге бесінде – қымыз, Бермеске сәскеде – саумал.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік мәні
Сабыр мен таңдау сабағы
«Бие мінсең, құлын жоқ, саумал ішсең, қымыз жоқ» деген тәмсіл адамды әр істің түпкі нәтижесін ойлауға шақырады. Жаңа сауылған саумалды бірден ішіп тауыссаң, оның кемеліне келіп, күшіне енген қымызға айналуы мүмкін емес. Сол сияқты құлындайтын биені күнделікті міну де төлден айырады. Бұл нақыл тез қолға келетін өткінші қызық үшін ұзақ мерзімді үлкен игіліктен бас тартпауды, сабыр сақтап күте білуді үйретеді.
Уақыт пен ниет үйлесімі
«Берерге бесінде – қымыз, бермеске сәскеде – саумал» мақалы сусынның дайындалу бабын үй иесінің ақ пейілімен шебер ұштастырады. Таңғы сәске мезгілінде сабадағы сүт әлі піспейді, нағыз дәмді қымыз бесін ауа ғана бабына жетеді. Мұндағы түйін – қонаққа дәмнің ең тәуірін, толық пісіп-жетілгенін ұсыну мәдениеті. Егер ниет түзу болса, адам ең жақсы уақытты күтіп, қонағына толыққанды қымыз ұсынады; ал шынайы ықылас болмаса, бабы жетпеген саумалды алдына тарта салады.
Дәулет пен өмірдің сәні
Қымыздың мол болуы – ел-жұрттың ырысы мен кеңшілігінің белгісі. Сондықтан «Қымызды үйде – аяқшы» деу арқылы бай-қуатты, дастарханы жиылмаған шаңырақта қызмет қылушының да, келіп-кетушінің де көп болатыны айтылады. Ал «Қымыз – кісінің қаны, ет – кісінің жаны» деген тұжырым бұл сусынның адам денсаулығына берер қуатын, ағзаға сіңімді шипалық күшін дәріптейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Берерге бесінде – қымыз, бермеске сәскеде – саумал» мақалы қандай мағына береді?Бұл мақал қонақ күтудегі үй иесінің ықыласын және қымыздың бапталу уақытын көрсетеді. Саумал – таңертеңгілік сауылған, әлі ашып үлгермеген сүт болса, қымыз бесін уақытында әбден пісіп, дәміне енеді. Қонақты шын қадірлеген адам дәмі толық бабына келген сусынды ұсынады, ал пейілі тар адам піспеген саумалды ұсынып сылтауратады.
«Бие мінсең, құлын жоқ, саумал ішсең, қымыз жоқ» деген мақал неге үндейді?Бұл – шыдамдылық пен ұстамдылықты дәріптейтін тәрбиелік мақал. Үлкен нәтижеге қол жеткізу үшін аз күндік нәпсіні немесе оңай олжаны тізгіндеп, істің толық пісіп-жетілуін күту керектігін ескертеді.
«Қымызды үйде – аяқшы» тіркесінің астары неде?Бұл сөз қымызы сапырылып жатқан берекелі, ауқатты үйде құюшы мен қызметшінің мол болатынын, сондай шаңыраққа халықтың көп жиналатынын білдіреді.
Түйін
Қымызға қатысты қазақ мақал-мәтелдері – көшпелі халықтың күнделікті тұрмыс тәжірибесі мен терең дүниетанымының жемісі. Оларда тек дастархан берекесі ғана емес, адамдар арасындағы сыйластық, уақытты бағалау және сабырмен іс қылу секілді ұлағатты қасиеттер көрініс тапқан.