Қазақ тіліндегі «жазық» сөзі – мағыналық ауқымы өте кең, көпқырлы ұғым. Бір қырынан қарағанда, ол көз тартатын теп-тегіс, ұлан-ғайыр жер бедерін сипаттаса, екінші тұрғыдан кіршіксіз тазалықты, кінә мен айыптың жоқтығын («жазықсыздық») білдіреді. Сонымен қатар халқымыз бұл сөзді адам мен жануардың сыртқы бітіміне, кескін-келбетіне қатысты да қолданып, ашықтық пен парасаттылықтың белгісі санаған. Төменде бабалар сөзіндегі жазық ұғымының түрлі қырларын ашатын мақал-мәтелдер жинақталды.
Жинақтағы мақал-мәтелдер
Ат болатын құлынның бауыры жазық келер, адам болар баланың маңдайы жазық келер.
***
Естіген құлақта жазық жоқ.
***
Сенде жазық жоқ, менде азық жоқ.
***
Жер бауыры жазық.
***
От түтінсіз болмас, Жігіт жазықсыз болмас.
***
Балам жыланнан қашқандай, жазықтан да қаш.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік тағылымы
Кінә мен жауапкершілік мәселесі
Қазақ пайымында айып пен жауапкершіліктің аражігін ажырату ерекше орын алады. Мәселен, «Естіген құлақта жазық жоқ» деген мақал адамдар арасындағы сөз тасымалы мен хабар алмасуда әділдікті сақтауға шақырады. Мұнда хабарды тек естіп немесе жеткізіп отырған жанға негізсіз кінә тағуға болмайтыны, оның бар болғаны дәнекер екені меңзеледі.
Ал «От түтінсіз болмас, Жігіт жазықсыз болмас» нақылы адам баласының қателіксіз болмайтынын, тіршілікте пендешілік пен жаңылысудың қатар жүретінін еске салады. Жалынның түтінсіз шықпайтыны секілді, азаматтың да шалыс басуы немесе жазықты болып қалуы – өмірдің заңды көрінісі ретінде түсіндіріледі.
Адам болмысы мен кеңдік
Халқымыз табиғат пен адамның ішкі үйлесімін сыртқы белгілеріне қарап тани білген. «Ат болатын құлынның бауыры жазық келер, адам болар баланың маңдайы жазық келер» деген қағида – осы сындарлы сыншылықтың айғағы. Мұнда бауырдың кеңдігі төзімділікті, ал маңдайдың жазықтығы зеректік пен кемеңгерлікті меңзейді.
Сондай-ақ «Жер бауыры жазық» тіркесі дала кеңістігінің тынысын бейнелеумен бірге, кез келген тосқауылдың артында жазық өмір, жайлы тіршілік бар екенін, көңіл мен ниеттің тарылмауын білдіретін тұжырымды алға тартады.
Қарым-қатынас және амалсыздық этикасы
Қазақы ортада сыпайылық пен ашық мәміле қашанда жоғары бағаланған. «Сенде жазық жоқ, менде азық жоқ» деген сөз – соның айқын дәлелі. Мұқтаж болып келген адамға көмектесе алмаған немесе мейманын қалағанындай күте алмаған жағдайда, үй иесі өзінің дәрменсіздігін осылай жеткізеді. Бұл – екі жақтың да көңілін қалдырмай, айыпты өзіне алып, шындықты ашық мойындаудың әдебі.
Өмірлік қауіп пен сақтық
«Балам жыланнан қашқандай, жазықтан да қаш» өсиеті екі бағытта да үлкен сақтықты көрсетеді. Бір қырынан, орынсыз жалаға қалудан, жазықсыз жаза тартудан аулақ бол деген рухани сақтықты аңғартса, екінші жағынан, қорғанысы жоқ, тасасыз ашық жазық жерде дұшпан мен қауіп-қатерге ұрынбау қажеттігін ескертеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Естіген құлақта жазық жоқ» нақылы қай кезде айтылады?Бұл мақал бір жағымсыз жаңалықты немесе өсек-аяңды жеткізген адамға ренжімеуді, оған негізсіз жауапкершілік артпауды ескерту үшін қолданылады.
«Сенде жазық жоқ, менде азық жоқ» сөзінің негізгі мәні неде?Бұл – мүмкіндіктің шектеулі екенін ашық білдіріп, өтініш білдірушіні айыптамай, сыпайы түрде бетін қайтарудың немесе қонақты күте алмағандағы амалсыздықты жеткізудің этикалық үлгісі.
Мақалда неліктен баланың маңдайы жазық келер деп айтылған?Қазақ ұғымында жазық маңдай ақыл-ойдың, ашық мінездің және парасаттылықтың сыртқы нышаны деп саналған.
«Балам жыланнан қашқандай, жазықтан да қаш» дегенде қандай қауіп ескертіледі?Мұнда жазықсыз жала мен өсектен сақтану немесе қорғанышсыз, панасыз ашық алаңда қауіпке ұрынбау мағынасы жатыр.