Дәстүрлі қазақ тұрмысында арпа ең алдымен алыс жолға шығатын тұлпардың бабын келтіріп, қажыр-қайратын арттыратын негізгі жем-азық саналған. Сонымен қатар, дала халқының дүниетанымында арпа — салтанат пен жылтыраған байлықтың емес, қарапайым еңбек пен қанағаттың, күнделікті тіршілікке қажет шынайы ризықтың өлшемі. Ата-бабамыз арпа мен бидайды салыстыра отырып адамгершілік, адалдық, достық қарым-қатынас және қоғамдағы әділдік туралы терең пәлсапалық тұжырымдар қалдырған.
Арпа туралы мақалдар
Арпа берсең атқа бер, күтір-күтір шайнасын, қызды берсең жасқа бер, құшақтасып ойнасын.
***
Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен.
***
Арпа берген кісіден есек қашпайды.
***
Арпасыз ат қыр аспас, Жәрдемсіз алып жау жеңбес.
***
Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа.
***
Арпа жеген ат ойнақтар.
***
Бидайды көрсетіп, арпаны сатты.
***
Досыңа арпа алып келсең, Бидай алып қайт.
Мақал-мәтелдердің мән-мағынасы мен тағылымы
Тұлпардың бабы мен шаруа қамы
Көшпелі қауым үшін ат — ер қанаты. Ал тұлпардың қыр асып, қиянға шабуы оның күтімі мен берілген жеміне тікелей байланысты. «Арпасыз ат қыр аспас, Жәрдемсіз алып жау жеңбес» және «Арпа жеген ат ойнақтар» деген нақылдар кез келген ұлы істің артында нақты дайындық пен қамқорлық жататынын білдіреді. Жүйрікке күш-қуат беретін арпа болса, майдандағы батырға демеу болатын — соңынан ерген жұрты мен сенімді серіктері. Ал «Арпа берсең атқа бер, күтір-күтір шайнасын, қызды берсең жасқа бер, құшақтасып ойнасын» деген сөз әр нәрсенің өз теңімен, өз орнымен жарасатынын өмірлік ұйқаспен дөп басып көрсетеді.
Адалдық, достық және сертке беріктік
Қазақ түсінігінде бидай арпадан бағалы әрі жоғары саналғандықтан, бұл екі дақыл адамдар арасындағы ниет пен пейілдің айнасы ретінде жиі қолданылады. «Досыңа арпа алып келсең, Бидай алып қайт» мәтелі жақын адамға жасалған кішігірім ілтипаттың өзі үлкен сый-құрметпен қайтатынын, жомарттық пен кеңпейілдікті насихаттайды. Ал саудадағы немесе өмірдегі екіжүзділікті сынағанда «Бидайды көрсетіп, арпаны сатты» дейді. Бұл — сыртын жылтыратып көрсетіп, ішінде міні бар нәрсені өткізу, уәдеге қиянат жасау сияқты жағымсыз қасиеттерді әшкерелейтін сөз. Сондай-ақ, «Арпа берген кісіден есек қашпайды» тәмсілі тіпті қарапайым жаратылыстың өзі жылылық пен қамқорлықты сезетінін, жасалған жақсылықтың ешқашан жауапсыз қалмайтынын аңғартады.
Шынайы байлық пен қолда бардың қадірі
Дала даналығы материалдық жылтырақтан гөрі тіршілікке тірек болар нақты құндылықты жоғары қойған. «Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен» деген қағида тар заманда алтынның аш өзекті жалғай алмайтынын, адам өмірін аман сақтайтын қарапайым дән мен маңдай тер екенін ұқтырады. Ал «Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа» деген тіркес көпшіліктің арасында оқшау тұрған, ортасына ұқсамайтын немесе өзгеден ерекшеленетін жағдайды бейнелеу үшін қолданылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен» мақалының негізгі мәні неде?Бұл мақал нағыз өмірлік құндылықтың бағасын ашады. Дүние-мүлік пен қымбат металдар адам тоқ кезде ғана қызық көрінгенімен, қиын-қыстау шақта адамды аштықтан сақтап қалатын тек маңдай термен келген қарапайым астық екенін ескертеді.
«Бидайды көрсетіп, арпаны сатты» деген сөз қандай жағдайда айтылады?Бұл сөз адамдар арасындағы алдап-арбау, уәдеде тұрмау немесе саудадағы алаяқтыққа қатысты қолданылады. Жақсы нәрсені алға тартып, іс жүзінде сапасы төмен нәрсені ұсыну сынға алынады.
«Досыңа арпа алып келсең, Бидай алып қайт» мақалы нені үйретеді?Мақал шынайы достықтағы пейіл мен қайтарымды көрсетеді. Досыңа бар ықыласыңмен берген аз ғана жақсылығың оның саған деген еселенген құрметі мен ризашылығы болып оралатынын білдіреді.
«Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа» тіркесі кімге қаратып айтылады?Біркелкі көпшіліктің немесе белгілі бір қауымның ортасында сипаты, болмысы өзгеше болып дараланып, бөлектеніп тұрған адамға немесе құбылысқа қатысты айтылады.
Түйін
Арпа туралы мақал-мәтелдер көшпелі жұрттың күнделікті тіршілігінен туындап, терең тұрмыстық және этикалық сабақтарды бойына түйген. Ол адам баласын барында қанағат етуге, достыққа адал болуға, сауда мен сөзде қиянат жасамауға және еңбекпен келген нанның қадірін бағалауға бағыттайды.