Қазақ сөз өнерінде табиғат құбылыстары мен жер жемістері жай ғана тұрмыстық ұғым емес, терең философиялық ойдың құралы ретінде алынған. Соның ішінде алма жемісі халық танымында еңбектің өтеуі, ұрпақтың сабақтастығы және адамгершілік болмыстың өлшемі іспетті бейнеленеді.
Көшпелі және отырықшы өмірдің тоғысында бау-бақша мәдениетін ұғынған бабаларымыз бір түп алма ағашының өсіп-жетілуі мен жеміс беруіне қарап, адам өмірінің сан қырлы заңдылықтарын дәл тұжырымдаған. Атадан балаға жеткен осы нақылдарда адал тер мен шыдамдылықтың қадірі, ата-ананың өнегесі мен жеке тұлғаның қоғамдағы орны айқын көрініс табады.
Тақырыпқа сай мақал-мәтелдер жинағы
Сабырлының бағына алма бітер, сабырсыздың басына қауға бітер.
***
Алма піс, аузыма түс.
***
Шірік алмаға шіркей де қонбайды.
***
Түн қараңғы болса да, Алма түгел санаулы.
***
Анасы ащы алма жесе, Баласының тісі қақсайды.
***
Алма ағашынан алыс түспейді.
***
Атасы ащы алма жесе, немересінің тісі қақсайды.
***
Жаман топ көбейтеді, Алма бақ көбейтеді.
***
Алма ағашты бергеніне қарап бағала, Адамды еңбегіне қарап бағала.
Түсіндірме: Алма туралы мақалдардың мағыналық қырлары
1. Еңбек пен шыдамдылық сыны
Бау-бақша баптау — бір күндік науқан емес, жылдар бойғы төзім мен күтімді қажет ететін іс. Қазақ халқы «Сабырлының бағына алма бітер, сабырсыздың басына қауға бітер» деп, кез келген игі істің артында үлкен шыдам жатқанын меңзейді. Мұндағы баққа біткен алма молшылық пен тұрақты нәтижені білдірсе, қауға — құр бекер сабылу мен мағынасыз бейнеттің бейнесі. Сол сияқты, «Алма ағашты бергеніне қарап бағала, Адамды еңбегіне қарап бағала» деген қағида құрғақ сөз бен мақтануды емес, тек нақты атқарылған іс пен оның жемісін бағалауға үйретеді.
Өмірлік жағдаят: Жаңа кәсіп бастаған немесе ғылым жолына түскен жас маман алғашқы айларда-ақ мол табыс таппағанына күйініп, ісін тастап кеткісі келгенде, үлкендер осы сабыр мен еңбекке қатысты мақалды көлденең тартады. Сондай-ақ қандай да бір дайын дүниеге тер төкпей қол жеткізгісі келіп, сылтау айтып отырған еріншек жанды көргенде, ел ішінде «Алма піс, аузыма түс» деп мысқылдайтыны осыдан.
2. Тәрбие мен тұқым қуалаушылық (ата-ана мен бала арасындағы сабақтастық)
Алманың өз түбіне құлауы — табиғаттың бұлжымас құбылысы. Осы көріністі ата-бабамыз ұрпақ тәрбиесіне тікелей балама ретінде қолданған. «Алма ағашынан алыс түспейді» деген қанатты сөз баланың бойындағы мінез-құлық, әдет пен қасиеттердің ең алдымен әке мен шешенің болмысынан даритынын танытады. Бала — ата-ананың көркем немесе кемшілікті көшірмесі іспетті.
Ал «Анасы ащы алма жесе, Баласының тісі қақсайды» және «Атасы ащы алма жесе, немересінің тісі қақсайды» деген мақалдарда үлкендердің жауапкершілігі терең қозғалады. Бұл жердегі ащы алма жеу — ата-бабаның не ата-ананың жасаған теріс әрекеті, қиянаты немесе жөнсіз ісі. Оның моральдық және қоғамдық зардабы кейінгі толқынның ар-ұятына, абыройы мен тағдырына таңба болып басылатыны ескертіледі.
Өмірлік жағдаят: Мектепте немесе көпшілік ортада жасөспірім өзінің әдептілігімен, білімге құштарлығымен көрінсе, «әкесінің баласы, алма ағашынан алыс түспейді» деп ризашылық білдіреді. Керісінше, әулеттің үлкені жасаған теріс қадамның салдары кейінгі ұрпаққа кесірін тигізіп жатқан сәтте, ел ақсақалдары ұрпақ алдындағы жауапкершілікті еске салып, ащы алма туралы нақылды мысал етеді.
3. Адамның жеке қасиеті мен ортасының әсері
«Шірік алмаға шіркей де қонбайды» деген сөз рухани құлдырау мен ішкі іріп-шірудің түбі ешкімге қажетсіз қалдыратынын астарлайды. Кез келген зиянкестің өзі бойында тіршілік нәрі бар нәрсеге жақындайды, ал адамгершіліктен жұрдай болған, ішкі дүниесі бүлінген жаннан тіпті өзгелер де безетіні осылай бейнеленеді.
Сонымен қатар «Жаман топ көбейтеді, Алма бақ көбейтеді» деген нақыл бірліктің мазмұнын айқындайды: қолынан іс келмейтін, мақсатсыз адамдар тек бос жиын мен берекесіз көптікті көбейтсе, нағыз еңбек адамы бау-бақша өсіріп, елге нақты береке әкеледі. Ал «Түн қараңғы болса да, Алма түгел санаулы» мақалы қандай да бір құпия істің, адал мен арамның, жасалған әрбір жақсылық пен жамандықтың бәрібір есепте тұратынын, жасырын қалатын ештеңе жоқтығын ескертеді.
Өмірлік жағдаят: Ұжымда немесе қоғамдық жұмыста нақты іс тындырмай, тек өсек пен дау-дамайды үдетіп, топ жинауға құмар жандарды байқағанда ақыл иелері олардың әрекетін алма бағын өсірген еңбекқор жанның ісімен салыстырып, баға береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Алма ағашынан алыс түспейді» мақалы қандай мағынада қолданылады?Бұл мақал баланың мінезі, жүріс-тұрысы мен өмірлік ұстанымдары ата-анасының тәрбиесіне, табиғи болмысына тығыз байланысты екенін көрсету үшін айтылады. Жақсы отбасынан шыққан баланың жақсы болуы да, теріс жолға түскен ата-ананың баласы соған ұқсап кетуі де осы қағидамен сабақтастырылады.
«Атасы ащы алма жесе, немересінің тісі қақсайды» сөзінің астары неде?Мұнда ұрпақаралық рухани жауапкершілік туралы айтылған. Ата-бабаның немесе ата-ананың жасаған жөнсіз іс-әрекеті, арсыздығы немесе қателігі ерте ме, кеш пе олардың ұрпағының абыройына нұқсан келтіріп, зардабын тигізетінін ескертеді.
Неліктен «Сабырлының бағына алма бітер…» дейді?Себебі алма ағашы мол өнім беру үшін уақыт пен ерен еңбекті, күтімді талап етеді. Асықпай, маңдай терін төккен адам ғана берекелі жемісін жейді, ал шыдамсыздық тек нәтижесіз қарбаласқа ұрындырады дегенді білдіреді.
«Түн қараңғы болса да, Алма түгел санаулы» мақалы нені меңзейді?Көзден таса, қараңғыда жасалған кез келген іс, жақсылық не жамандық өз есебінен жаңылмайды, бәрі де санаулы әрі белгілі деген әділдік пен жауапкершілік ұғымын білдіреді.
Алма жемісі арқылы өрілген қазақ мақал-мәтелдері — тұрмыстық бақылаудан шығып, адамгершілікке, сабырға, еңбекке және текті ұрпақ тәрбиелеуге бағыттайтын кемел өмірлік бағдарлама.