Қазақ дүниетанымында «ала» ұғымы жай ғана түс пен реңкті білдірмейді; ол — біртектіліктің бұзылуын, ішкі қайшылықты, күдік пен сенімсіздікті бейнелейтін терең әлеуметтік-психологиялық таным. Тұтастық пен береке «түгел» сөзімен ұлықталғанда, оның қарама-қарсы полюсі ретінде дәл осы «алалық» тұрады. Сондықтан ата-бабамыз мінездегі екіжүзділікті, ел ішіндегі жікке бөлінуді, ағайын арасындағы суықтықты осы ұғым арқылы таңбалап, ұрпағына бірлік пен тазалықты аманаттаған.
«Ала» сөзі кездесетін мақал-мәтелдер
Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды.
***
Жылан шаққан ала жіптен қорқады.
***
Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
***
Бір биеден ала да, құла да туады.
***
Ала жіпті аттама.
***
Алты бақан, ала ауыз.
***
Алалы жылқы, ақтылы қой.
***
Ағайынға ала көз болма.
Ынтымақ пен алауыздық философиясы
Түсіндірме: Көпшіліктің ортақ мүддесі жоқ жерде береке болмайды. «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді» және «Алты бақан, ала ауыз» деген мақалдар ішкі келіспеушіліктің кез келген ұжымды немесе елді әлсірететінін көрсетеді. Саны көп болғанымен, ауызбіршілігі жоқ орта қолындағы барынан айырылады. Ал «Ағайынға ала көз болма» өсиеті жақын адамдар арасындағы қызғаныш, сенімсіздік пен салқын қабақтың туыстық қатынасты түбірімен шайқалтатынын ескертеді.
Ар-ождан шекарасы және әділдік өлшемі
Түсіндірме: Дәстүрлі құқықтық санада «Ала жіпті аттама» қағидасы адамгершіліктің басты шарты саналған. Бұл — өзгенің ақысына қол сұқпау, біреудің меншігіне көз алартпау және қиянат жасамау деген сөз. Дау-дамайда да, тұрмыста да адалдық шекарасын бұзбау осы нақылмен бекітілген. Ал «Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды» мақалы ортақ істі бөлшектеп, жөнсіз алалаушылыққа немесе ашкөздікке салынған адамның түбінде береке таппайтынын айқын ұқтырады.
Өмірлік сақтық, жаратылыс заңы және байлық сипаты
Түсіндірме: Адамның басынан өткен ауыр тәжірибесі оның мінезіне сақтық пен үрей ұялатады. Мұны «Жылан шаққан ала жіптен қорқады» мақалы дөп басып жеткізеді: қауіп-қатерден немесе жақынның сатқындығынан зәбір көрген жан кейін соған ұқсас зиянсыз жағдайдың өзінен күдіктеніп жүреді. Ал «Бір биеден ала да, құла да туады» деген сөз бір отбасынан шыққан адамдардың мінез-құлқы мен қабілеті әртүрлі болатын табиғи заңдылықты білдіреді. Сонымен қатар «Алалы жылқы, ақтылы қой» тіркесі төрт түліктің түсіне қарай дәулет пен мал-мүліктің толысқан молшылығын көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ала жіпті аттама» тиымының түпкі мәні неде?Бұл — қазақ халқының адалдық пен ар-намысқа негізделген моральдық кодексі. Ала жіп өзгенің хақысын, мүлкі мен жеке шекарасын білдіреді. Оны аттамау — ұрлықтан, өтіріктен және біреуге қиянат жасаудан бойды аулақ ұстау деген мағына береді.
«Жылан шаққан ала жіптен қорқады» мақалы қандай жағдайда айтылады?Бұрын қатты алданып қалған немесе ауыр соққы көрген адамның кейінгі бейсаналы сақтығына қатысты айтылады. Бұл нақыл ауыр тәжірибенің адам жанында өшпес із қалдыратынын және оның кейде бейкүнә нәрселерден де сескеніп қалатынын бейнелейді.
«Бір биеден ала да, құла да туады» мақалы нені аңғартады?Бұл нақыл бір әулеттен немесе бір ата-анадан тараған балалардың мінез-құлқы, болмысы мен тағдыры бірдей болмайтынын, адамдар арасындағы айырмашылықтың табиғи құбылыс екенін түсіндіреді.
Қазақ ұғымында «ала» сөзі неліктен жиі алауыздықпен байланыстырылады?Өйткені көшпелі қоғамда тіршіліктің кепілі біртұтастық, ынтымақ пен бірлік болған. Ал тұтастықтың бұзылуы, көзқарастардың қарама-қайшы келуі немесе ниеттің бұзылуы бір түстің екінші түспен араласып, біртектілікті жоғалтуы сияқты «алалық» болып қабылданған.
Түйін
Тілдегі «ала» сөзі арқылы жеткен халық мұрасы бүгінгі күн үшін де мән-мағынасын жоғалтқан жоқ. Ол адамдарды ортақ істе бөлінбеуге, туыстық қатынаста күдік пен қызғаныштан арылуға және өзгенің ақысын жемей, адал өмір сүруге үндейді. Даналық сөздердің басты өсиеті — қай істе де ниеттің тазалығы мен қоғамдағы бірлікті бәрінен биік қою.
SEO деректері:Focus Keyphrase: ала түс туралы мақалдарMeta Title: Ала түс туралы мақалдар: мағынасы, тәрбиелік мәні және түсіндірмесіMeta Description: Ала сөзіне байланысты мақал-мәтелдер жинағы мен олардың түсіндірмесі. Ынтымақ, адалдық және өмірлік сақтық сабақтары туралы танымдық мақала.