Денсаулық пен тән саулығы туралы халық даналығы
Адам өміріндегі басты тірек – тән мен көңілдің амандығы. Дүниедегі бар игілік, қол жеткен жетістік пен жиған дәулет адамның өз басы аман, дені сау болғанда ғана шынайы қуаныш сыйлайды. Бабаларымыз бұл шындықты қысқа да нұсқа нақыл сөздерге сыйғызып, өмірлік сабақ етіп қалдырған.
Тәні саудың – жаны сау.
***
Он екі мүшең сау болса, «жарлымын» деме; жаныңда жараң болмаса, «зарлымын» деме.
***
Он екі мүшең сау болса – сәулет емей немене, он саусағың сау болса – дәулет емей немене.
***
Әуелгі байлық – денсаулық, екінші байлық – он саулық, үшінші байлық – ақ жаулық.
***
Айналдырған ауру алмай қоймас; ауру кірді – әлек кірді.
***
Денсаулық – ғанибет, сырқаулығы болмаса.
***
Бағайын десе малы жоқ, ыпранайын десе ауруы жоқ.
***
Кісі болар баланың кісесінен белгілі, ат болатын құлынның мүшесінен белгілі.
***
Тәнім – жаным садағасы, жаным – арым садағасы.
***
Тәні сұлу – сұлу емес, жаны сұлу – сұлу.
Түсіндірме: нақылдардың терең қатпарлары
Тән мен жанның өзара байланысы
«Тәні саудың – жаны сау» немесе «Тәні сұлу – сұлу емес, жаны сұлу – сұлу» деген ой орамдары адам болмысының үйлесімін көрсетеді. Дене сырқатқа шалдықса, ойдың сергектігі мен көңіл тыныштығы бұзылады. Сонымен қатар, сыртқы сұлулықтан гөрі ішкі дүниенің, парасат пен ар-ұжданның тазалығы биік бағаланған. «Тәнім – жаным садағасы, жаным – арым садағасы» қағидасы адамгершілік баспалдағын нақты айқындайды: тән саулығы қадірлі болғанымен, рухани тазалық пен ар-намыс одан да жоғары сатыда тұрады.
Нағыз байлықтың өлшемі
Қолда бар мүмкіндікті бағалау – адамды күйзелістен құтқаратын басты қасиет. «Он екі мүшең сау болса, «жарлымын» деме…» және «он саусағың сау болса – дәулет емей немене» деген жолдар еңбек етуге қабілетті адамның ешқашан шынайы кедей болмайтынын меңзейді. Барлық мүшесі аман адам өзінің күш-жігерімен, маңдай терімен қажетті нәпақасын таба алады. Сол себепті ата-бабамыз басты құндылықты мал-мүлікке емес, адамның өз әлеуеті мен күш-қуатына байлаған.
Сырқаттың салмағы мен сақтық мәні
«Айналдырған ауру алмай қоймас; ауру кірді – әлек кірді» нақылы дерттің әлегін, оның адамның тұрмысы мен берекесіне тигізетін ауыртпалығын ескертеді. Ауру адамның өзін ғана емес, айналасындағы жақындарын да әбігерге салады. Сондықтан ауру асқынбай тұрып күтіну, ағзаның саулығын уақытында қадірлеу басты назарда болуы шарт.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Он саусағың сау болса – дәулет емей немене» деген тіркес нені меңзейді?Бұл тіркес адамның адал еңбегі мен кәсіби машығын білдіреді. Дені сау, екі қолы жұмыс істеуге қабілетті адам ешқашан аш қалмайды, өз нәсібін тауып, дәулетін еңбегімен құрай алады деген ойды білдіреді.
«Ауру кірді – әлек кірді» сөзі қандай өмірлік жағдайларға байланысты айтылады?Отбасы мүшелерінің бірі сырқаттанып, үйдің берекесі қашқанда, күтім мен ем-домға бар уақыт пен қаражат жұмсалған сәтте айтылады. Бұл нақыл дерттің адамға да, шаңыраққа да үлкен алаңдаушылық пен қиындық әкелетінін бейнелейді.
«Жанында жарасы жоқ» болу ұғымы нені білдіреді?Мұндағы жара тек дене жарақаты ғана емес, ішкі күйзеліс, уайым-қайғы мен рухани қасіреттің жоқтығын көрсетеді. Яғни, адамның көңілі алаңсыз, ар-ұжданы тыныш болса, ол үлкен бақыт саналады.
Түйін
Халық мұрасындағы денсаулыққа қатысты көзқарас тек аурудың болмауымен шектелмейді. Ол – тәннің сергектігі, еңбек етуге деген құштарлық, отбасындағы береке мен жан дүниенің тыныштығы тоғысқан кешенді өмір салты. Осы қарапайым шындықты түсінген адам бүгінгі қарбалас өмірде де басымдықты дұрыс қоя біледі.