Әдеп пен ізет туралы халық даналығы: мағынасы мен тәрбиелік құны
Адам баласының қоғамдағы орны, айналасына деген көзқарасы мен ішкі мәдениеті сөйлеген сөзінен, жүріс-тұрысынан айқын көрінеді. Ұлттық танымда кісінің абыройы мен беделі байлығымен емес, кішіпейілділігімен, өзін ұстай білу қабілетімен өлшенген. Әдеп сақтау – қоғамдық келісімнің, өзара сыйластық пен тәртіптің басты тірегі.
Әдеп және сыпайылық туралы халық мақалдары
Әдепті бала – арлы бала, әдепсіз бала – сорлы бала.
***
Тәртіпке бас иген құл болмайды.
***
Жұпыны жұғымды, сыпайы сүйкімді.
***
Сыпайыны арығында бақ.
***
«Сіз» деген – әдеп, «біз» деген – көмек.
***
Сыпайының алдында сүйек жатсын.
***
«Сіз» деген – сыпайылық, «сен» деген – анайылық.
***
Әдепсіз аяқ боқ басады.
***
Әдепсіз бала – аяққа басылған шала.
***
Сыпайының итіне «кет» десең, өзіне «кет» дегенің.
Түсіндірме: Мақал-мәтелдердің астарындағы тағылым
Сөз мәдениеті және қарым-қатынас ізеті
Адамдардың өзара байланысындағы алғашқы көпір – тіл. Қазақ дәстүрінде қарсы алдындағы кісінің жасына, мәртебесіне қарамастан ізет көрсету жоғары бағаланған. «Сіз» деп тіл қату арқылы адам өз тектілігін, ішкі парасатын білдіреді, ал орынсыз жерде дөрекілік танытып, жөнсіз «сен» деу – тәрбиесіздіктің, мәдениетсіздіктің белгісі. Сонымен қатар жеке бастың ғана қамын күйттемей, көпшілікпен бірге екенін көрсететін «біз» ұғымы ауызбіршілік пен көмектің нышаны саналады.
Өзін ұстау, тәртіп және қоғамдық жауапкершілік
Тәртіп пен ұстамдылық болмаған жерде береке де болмайды. Батыр Бауыржан Момышұлына телініп, ел аузында қағидаға айналған «Тәртіпке бас иген құл болмайды» деген нақыл заң мен ережеге бағыну қорлық емес, керісінше еркіндік пен жеке қауіпсіздіктің кепілі екенін көрсетеді. Әдепсіз, шектен шыққан әрекеттер адамның өзін жағымсыз жағдайға ұрындырып, абыройын төгеді. Тәрбиесі кемшін өскен жас өзіне де, айналасына да кесірін тигізетін өкінішті қадамдарға бой алдырады.
Сыпайы тұлғаның қадір-қасиеті
Мәдениетті әрі сыпайы адам өзгелермен қатынаста ерекше ілтипатты қажет етеді. Оның жаны нәзік, ар-ұяты биік болғандықтан, кез келген орынсыз қылықты немесе жанама дөрекілікті тез байқап, көңіліне алады. Сондықтан биік парасат иесінің қасында сөйлеген сөз бен жасаған қимылға абай болған жөн. Сыртқы қарапайымдылық пен қарапайым тұрмыс та адамның ішкі мәдениеті мен көркем мінезін көлегейлей алмайды.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
«Сыпайының итіне «кет» десең, өзіне «кет» дегенің» деген сөз нені аңғартады?
Бұл мақал сезімтал, мәдениетті адамдармен қарым-қатынастағы аса нәзік байыптылықты меңзейді. Ішкі парасаты жоғары кісі тікелей дөрекілікті ғана емес, оның маңына, жақынына немесе айналасына жасалған әдепсіз ишараны да өзінің намысына тигендей қабылдайды.
«Тәртіпке бас иген құл болмайды» нақылының авторы кім?
Бұл белгілі тұлға, батыр Бауыржан Момышұлының сөзі ретінде танылып, кейіннен жалпыхалықтық мәнге ие болған нақыл сөз. Ол ортақ тәртіп пен қағиданы құрметтеген адамның ешкімге тәуелді болмай, абыройлы өмір сүретінін айғақтайды.
Сөйлеу барысында «сіз» бен «сен» сөздерін дұрыс қолдану неліктен маңызды?
«Сіз» деп сөйлеу – сыйластықтың, жоғары мәдениет пен кішіпейілділіктің белгісі. Ал орынсыз жерде бейтаныс немесе үлкен адамға «сен» деу дөрекілік, яғни анайылық ретінде бағаланады. Бұл мақалдар жастарды сөз мәдениетін сақтауға үндейді.
Түйін
Әдеп пен ізет – жеке адамның ішкі тазалығын көрсететін рухани айна. Ата-бабамыздан жеткен қанатты сөздер мінезді түзеп, сөзді жүйелеуге, қоғамда өзара сенім мен құрмет орнатуға бағыт-бағдар береді.